This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at|http : //books . qooqle . com/

C ^T/ ' J

Harvard CoUege Library

FROM THE FUND GIVEN BY

Stephen Salisbury

ClMof I>i7 OF WORCBtTIR, MAS8ACHUSETTS

For Otcdc aod Lidii Utcntnre

1

(J0KPV8

80RIPT0RVM ECCJbfiSfASTWmVM

LATINORVM

EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS

ACADEMIAE LITTERARVM OAESAREAE

VINDOBONENSIS

VOL., XXXXIIII.

S. AVRELI AVGVSTINI OPERVxM SECTIO II.

S. AVGVSTINI EPISTVLAE

EX BECENSIONE

AL. GOLDBACHER.

VINDOBONAE LIPSIAE

F. TEMPSKY G. FKEYTAG

MDCCCcnii.

S. AVRELI AVGVSTINI

HIPPONIENSIS EPISCOPI

EPISTVLAE.

RECEN8VIT

ET

COMMENTARIO CRITICO 1N8TRVXIT

AL GOLDBACHER.

PARS III. EP. CXXIV-CLXXXIV A.

VINDOBONAE LIPSIAE

F. TEMPSKY G. FREYTAG

MDCCCCIIII

/-■'■ " -' ; //''--■

(155 U \

y

<^B R A ^i^

i<<AA^J-^

T^pia «xpreMii Rndolphas M. Rohrer, BranM

CXXIV.

DOMINIS IN DOMINO INSIGNIBUS ET SANCTITATE CARISSIMIS

AC DESIBERANTISSIMIS PRATRIBUS ALBINAE, PINIANO ET

MELANIAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM.

1 5 Cum habitu ualitudiDis uel natura frigus feiTe non possim, namquam tamen maiores aestus quam ista hieme tam horrenda perpeti potui, quod ad uos, ad quos nolatu maria transeunda fuerant, tam in proximo constitutos, tam de longinquo uisendi nos gratia uenientes non dicam pergere sed uolare non potui.

10 et forsitan sanctitas uestra eandem hiemalem asperitatem poenae meae tantum causam putauerit. absit, carjssimi. quid enim graue ac molestum uel etiam periculosum habent imbres isti, quod non mihi subeundum ac ferendum fuit, ut ad uos uenirem, tanta in tantis malis nostris solatia, in hac genera-

15 tione tortuosa ac peruersa tam ardenter accensa de summo lumine lumina suscepta humilitate sublimia et contempta claritate clariora? simul etiam fruerer carnalis patriae meae tam spiritali felicitate, quae uos etiam praesentes habere meruit, de quibus absentibus, cum id, quod nati estis et quod gratia

20 Christi facti estis, audiret, quamuis caritate crederet, tamen, ne non crederetur, narrare forsitan uerebatur.

T = cod. Trecensis 40 s. XIII.

H = cod. Mu8. Brit. Harl. 3107 s. XIII.

B = cod. Vaticanus 494 s. XIII ex.

V = cod. Vaticanus 495 s. XV.

U = cod, Vaticanus 499 s. XV.

3 desideratissimis H sm piuiano, corr. piniano U 4 melianae T 7 quod, m. 2 propter quod VU 10 fortasse T forte edd. 11 potu- erit VU 14 nostris malis VU 19 cum] eum T 21 non o>n., m. 1 add. U

XXXXmi Aag. sect. II para 3 1

2 S. AureliAugustini

2 Dicam igitur, quare non uenerim et quibus malis a tanto bono impeditus sum, ut non solum a uobis ueniam sed etiam uestris orationibus ab illo, qui in uobis, quod ei uiuitis, ope- ratur, merear misericordiam. populus Hipponiensis, cui me dominus seruum dedit, cum ex magna ac pene ex omni parte 5 ita infirmus sit, ut pressura etiam leuioris tribulationis possit grauiter aegrotare, nunc tam magna tribulatione caeditur, ut, etiam si non sic esset infirmus, uix eam cum aliqua salute animi sustineret. eum autem, cum modo regressus sum, peri- culosissime scandalizatum comperi de absentia mea; uestris 10 autem, de quorum spiritali robore gaudemus in domino, sanis utique faucibus sapit quo modo dictum sit: Quis infirmatur et ego non infirmor? quis scandalizatur et ego non uror? praesertim quoniam multi sunt hic, qui detrahendo nobis ceterorum animas, a quibus diligi uidemur, aduersus nos 15 perturbare conantur, ut locum in eis diabolo faciant. cum autem irascuntur nobis, de quorum salute satagimus, magnum illis consilium uindicandi est libido moriendi non in corpore sed in corde, ubi funus occulte prius suo putore sentitur, quam nostra cogitatione prospicitur. huic meae soUicitudini 20 procul dubio libenter ignoscitis, praesertim quoniam, si suscen- seretis et uelletis ulcisci, nihil fortasse grauius inueniretis, quam id, quod patior, cum uos Tagastae non uideo. spero autem uestris adiutus orationibus, quod mihi ad uos, ubicumque in Africa fueritis, uenire quantocius concedetur, cum hoc, quo 26 nunc detentus sum, praeterierit, si haec ciuitas, in qua labo- ramus, digna non est, quia nec ego audeo dignam putare, quae nobiscum de uestra praesentia conlaetetur.

12 II Cor. 11, 29

1 ditam V 2 sim sm 3 in] a, m. 1 corr. in ?7 4 ipponensis VU Hipponcnsi8 edd, 5 et H edd. 7 erogare T ceditur TRRU

c»editur {fuit r) V 9 modo cum edd. 10 scandalicatum, corr.

Bcandalizatum V 15 animos edd. 18 non in corde sed in cor-

pore U 20 contagione U 22 forte T 25 cum] 0 cum (0 exp.) U

quod T

epistularum CXXIV. CXXV.

cxxv.

DOMINO BEATISSIMO ET VENERABILITER CARISSIMO FRATRI ET CONSACEBDOTI ALYPIO ET QVI TECUM SUNT PRATRIBUS AUGUSTINUS ET QVI MECUM SUNT FRATRES IN DOMINO 5 SALUTEM.

Dolemus quidem grauiter nec fieri potest, ut parui pendamus, quod in iniurias sanctitatis tuae populus Hipponiensis tanta clamauit; sed multo grauius dolendum est, frater bone, talia de nobis existimari quam illa clamari. quando enim nos

10 credimur cupiditate pecuniae, non dilectione iustitiae seruos dei uelle retinere, nonne optandum est, ut, qui hoc credunt, occultum cordis sui uoce testentur ac sic aliqua, si fieri potest, tanto maiora remedia requirantur, quam ut taciti pereant perniciosis suspicionibus uenenati? quapropter magis

15 satagendum est, unde, etiam priusquam hoc fieret, locuti sumus, quo modo persuadeatur hominibus, quibus nos ad exemplum bonorum opeinim praebere praecipimur, falsum esse, quod suspicantur, quam quo modo arguendi sint, qui suspiciones suas uocibus uerbisque declarant.

20 Proinde ego sanctae Albinae non suscenseo nec arguendam iudico sed a tali suspicione sanandam. quae quia non in meam personam eadem uerba direxit, sed taraquam de Hipponiensibus questa est, quod aperuerint cupiditatem suam, se non cleri- catus sed pecuniae causa hominem diuitem atque huius modi

25 pecuniae contemptorem et largitorem apud se tenere uoluisse, tamen, quid,de nobis senserit, paene clamauit nec ipsa tantum

17 Tit. 2, 7

Idem codiceSj qui in ep. CXXIV. 2 ac T 4 sunt om. T in domino om. VU 6 ut] quod V

7 in om. VU sanctitati, tn. 1 corr. sanctitatis V ipponensis VU Hipponensis edd. tanta, m. 1 corr. tantas V 8 clamauit] d clama- uit (d exp.) U 10 iustitiae] de iustitiae (de exp.) U 12 uoce oyn.^ m. 2 in marg. add. U si U 14 uenerari U 16 quo modo] qtlo U 20 argueiidum, m. 1 corr. arguendam U 22 ipponensibus VU Hippo- nensibus edd. 28 aperuerint (a in ras. m. 1) R 26 quod flrm

ipse T

1*

4 S. AureliAugustini

uerum etiam sancti filii eius, qui hoc etiam ipsa die in abside dixerunt. hos ergo, ut dixi, magis sanandos ab huius modi suspicionibus quam propter has arguendos existimo. ubi enim nobis a spinis talibus securitas et requies praeparari uel praeberi potest, si aduersus uos in tam sanctis nobisque 6 carissimis cordibus nostris pullulare potuere? de te quippe inperitum uulgus hoc sensit, de nobis lumina ecclesiae; uude, quid magis dolendum sit, uides. utrumque autem non accu- sandum censeo sed sanandum; homines enim sunt %t de hominibus talia licet falsa non tamen incredibilia suspicantur. lo nam utique non usque adeo desipiunt tales homines, ut credant populum suam desiderare pecuniam praesertim iam experti, quod nihil ex ea populus Tagastensis accepit — sic ergo et Hipponiensis — ; uerum omnis haec inuidia non nisi in clericos aestuat maximeque in episcopos, quorum uidetur praeminere t5 dominatus, qui uti fruique rebus ecclesiae tamquam posses- sores et domini existimantur. ad istam cnpiditatem tam noxiam atque mortiferam, si fieri potest, meus Alypi, non aedificentur per nos infirmi. recordare, quid locuti fuerimus, antequam ista temptatio, quae plus ad hoc cogit, accideret. ex hoc potius 20 conferendo adiuuante domino prouidere conemur nec nobis sufficiat nostra conscientia, quia non talis causa est, ubi debeat sola sufficere. si enim serui dei non reprobi sumus, si aliquid uiget in nobis illius igniculi, quo caritas non quaerit, quae sua sunt, prouidere utique debemus bona non solum 25 coram deo sed etiam coram hominibus, ne tranquillam aquam bibentes in nostra conscientia pedibus incautis agere conuin- camur, ut oues dominicae turbidam bibant.

24 I Cor. 13, 5 28 Hier. 2, 18

1 etiam hoc H ipso VU 2 hoc T 6 potuerunt VU 7 impe- ritum {posL i in ras. m. 1) R 12 suum THRU flsr 13 acceperit H 14 Hipponensis edd. 15 praeeminere U 16 posseasores {post. ss in rci8.) V 18 mi edd. 20 ex] et (t in ras. m. 1) V 23 reprobi non H 28 uiuant, m. 1 corr. bibant R

epiatularum CXXV. 5

3 Nam quod scripsisti, de genere iurationis uiolenter extortae ut inter nos requiramus, obsecro te, ne res lucidissimas dispu- jtatio nostra faciat obscuras. si enim certa mors intentaretur, ut aliquid inlicitum ac nefarium seruus dei se iuraret esse fac-

5 turum, mori malle quam iurare debuerat, ne iurationem scelere impleret. nunc uero, cum tantum modo populi perseuerantis- simus clamor ad nullum nefas hominem cogeret sed ad id, qiiod, si fieret, licite fieret, cumque metueretur quidem, ne aliqui perditi, qui multitudini etiam bonorum plerumque

10 miscentur, occasione seditionis et quasi iustae indignationis inuenta in aliquam uim sceleratam rapinarum cupiditate pro- rumperent, sed tamen illud, quod metuebatur, esset incertum, quis censeat propter incerta non dico damna et quaslibet in- iurias corporales sed propter ipsam mortem cauendam certum

15 periurium debere committi? nescio quis ille Eegulus nihil in scripturis sanctis de impietate falsae iurationis audierat, nihil de Zachariae falce didicerat et nimirum Carthaginensibus non per sacramenta Christi sed per daemonum inquinamenta iura- uerat et tamen certissimos cruciatus et horrendi exempli

«0 mortem non, ut iuraret necessitate, pertimuit, sed libera uoluntate, quia iurauerat; ne peieraret, excepit. et Bomana tunc illa censura noluit habere non in numero sanctorum sed in numero senatorum nec in caelesti gloria sed in tevrestri curia non solum eos, qui metu mortis crudeliumque poenarum

S5 apertissime peierare quam ad imraanes hostes remeare malu- erunt, sed etiam illum, qui reatu periurii se putauerat abso-

15 Cic. de off. I 13, 39-40 17 Zach. 5, 1—3

1 turbationis V (m. 1 corr. iurationis) U 2 disputatio mea faciat U disputatione faciamus, sed ne faciamus in ras. (m. 2?) V 3 intaretur, m. 1 corr. intentaretur H 9 ponorum, corr. bonorum V 17 cachariae H falce] uolumine codd.flsr sec. Vulg. (^Stptuag. SpeTravov); Mau- rini adnotant: ^Mss. Cdd.j q^uos ifisptcere per nos licuit, Sorhonicus et uetustissimus optimaeque notae Corheiensis hahent de Zachariae falce, quam germanam leciionem esse non dubitamus'. 18 sacramenta (ramenta m. 2 in ras.) V 21 qua (a in ras.) V ne pieraret T ne im peie- raret (im del.) B 25 maluerant m

6 S. AureliAugustini

lutum, quia post iurationem ficta nescio qua necessitate redierat. ita non adtenderunt, qui eum senatu pepulerunt, quid ipse iurando cogitasset, sed quid ab illo, quibus iurauerat, expectarent. nec legerant, quod nos usquequaque cantamus: Qui iurat proximo suo et non decipit. solemus haec 5 quamuis in hominibus a Christi gratia et nomine alienis cum ingenti admiratione laudare; et adhuc in libris diuinis inqui- rendum putamus, utrum aliquando licite peieremus, ubi nobis, ne iurandi facilitate in periurium prolabamur, etiam praecep- tum est, ne iuremus? lo

IUud sane rectissime dici non ambigo, non secundum uerba iurantis sed secundum expectationem illius, cui iuratur, quam nouit ille, qui iurat, fidem iurationis impleri. nam uerba difficillime comprehendunt maxime breuiter sententiam, cuius a iurante fides exigitur. unde periuri sunt, qui seruatis uerbis i6 expectationem eorum, quibus iuratum est, deceperunt, et periuri non sunt, qui etiam uerbis non seruatis illud, quod ab eis, cum iurarent, expectatum est, impleuerunt. proinde quia Hipponienses sanctum Pinianum non sicut damnatum sed sicut carissimum inhabitatorem suae ciuitatis habere uoluerunt, «o etsi uerbis eius non satis comprehendi potuit, usque adeo tamen in promptu est, quid ab illo expectauerint, ut, quod nunc post iurationem absens est, neminem moueat eorum, qui audire potuenint certa eum causa profecturum esse cum uo- luntate redeundi. ac per hoc periurus nec erit nec ab eis puta- »5 bitur, nisi eorum expectationem deceperit; non autem decipiet, nisi aut uoluntatem mutauerit apud eos habitandi aut ali- quando discesserit sine dispositione redeundi, quod absit ab

5 Ps. 14, 4 8 Matth. 5, 34

3 cogitasset sed] cogitasset cogitando iurasset sed T ab eras. V

illi (posir. l in ras. m. ^) F 4 legerent U 7 annuntiatione, corr.

ammiratione V 13 iste VU 15 peruri, m. 1 corr, periuri H 17 non

seraatis uerbis T istud VU 19 ipponenses VU Hipponenses edd.

piuianum, in marg. m. 2 aJr piniarium U 24 eum causa eum {post.

eum exp.) U

epistularum CXXV. CXXVI. 7

eius moribus et fide, quam Christo et ecclesiae debitam seruat. nam ut omittam, quod mecum nosti, quam sit tremendum de periurio diuinum iudicium, illud certe scio, nulli nos deinceps suscensere debere, qui nobis iurantibus non crediderit, si talis 5 uiri periurium non modo aequo animo ferendum uerum etiam defendendum putabimus. quod et a nobis et ab illo auertat illius misericordia, qui eruit a temptatione sperantes in se. sicut ergo in commonitorio rescripsisti, impleat promissum, quod ita se promisit ab Hippone non recessurum, quem ad

10 modum ego uel ipsi Hipponienses non recedimus, quibus

tamen et abeundi et redeundi facultas est libera, nisi quod

his, qui iuratione non detinentur, etiam omnino et migrandi

et non redeundi sine periurii reatu potestas est.

5 Clericos sane nostros uel fratres in monasterio constitutos

15 pariicipes uel hortatores fuisse contumeliarum tuarum utrum probari possit, ignoro. nam cura hoc quaesissem, dictum est unuiu tantum modo Carthaginensem de monasterio clamasse cum populo, cum illum presbyterum peterent, non cum in te indigna iactarent. adiunxi huic epistulae ipsius promissionis

20 exemplum ex chartula eadem translatum, quam ipse subscripsit, et me inspiciente emendatum.

CXXVL

DOMINAE SANCTAE AC VENBRABILI FAMULAE DEI ALBINAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM.

1 85 Dolorem animi tui, quem te scribis explicare non posse, consolari aequum est, non augere, ut, si fieri potest, sanemus suspiciones tuas, non ut eis pro nostra causa suscensendo

7 Ps. 17, 30; II Petr. 2, 9

2 omitti U % pr. et om, VU 9 quo» (d eras.) V quo edd. que- admodQ T 10 ipponenses VU Hipponenses edd, quibus] que VU 11 pr. et om. VU 12 hiis V 13 siue U 17 Carthaginensium edd. 20 ex] et U ipse transc subscripsit (transc exp.) U

Idem codieed, qui in ep. CXXIV et CXXV.

27 eis] eas T succendendo T

8 S. Aureli Augustini

uenerandum cor tuum et deo dicatum amplius perturbemus. sancto fratri nostro filio tuo Finiano nullus ab Hipponiensibus metus mortis ingestus est, etiamsi forte ipse tale aliquid timuit; nam et nos metuebamus, ne ab aliquibus perditis, qui saepe multitudini occulta conspiratione miscentur, in uio- 6 lentam prorumperetur audaciam occasione seditionis inuenta, quam uelut iusta indignatione concitaret. sed, sicut post audire potuimus, nihil tale a quoquam dictum est uel molitum, sed uere in fratrem meum Alypium multa contumeliosa et indigna clamabant, a quo tam ingenti reatu utinam per illius orationes lo mereantur absolui. ego autem post primos eorum clamores cum eis dixissem de illo inuito non ordinando, qua iara pro- missione detinerer, atque adiecissem, quod, si mea fide uiolata illum haberent presbyterum, me episcopum non haberent, ad nostra subsellia relicta turba redieram. tum illi aliquantulum is inopinata mea responsione cunctati atque turbati uelut flamma uento paululum pressa deinde coeperunt multo ardeotius ex- citari existimantes fieri posse, ut uel mihi extorqueretur illud non seruare promissum uel me tenente promissi fidem ab alio episcopo ordinaretur. dicebam ego, quibus poteram, qui ad »o nos in absidem honoratiores et grauiores ascenderant, nec a promissi fide me posse dimoueri nec ab alio episcopo in ecclesia mihi tradita nisi me interrogato ac permittente posse ordinari; quod si permitterem, a fide nihilo minus deuiarem. addebam etiam nihil eos uelle, si ordinaretur inuitus, nisi ut 25 ordinatus abscederet. illi hoc posse fieri non credebant. multi- tudo uero pro gradibus constituta horrendo et perseuerantis- simo clamorum fremitu in eadem uoluntate persistens incei-tos animi consiliique faciebant. tunc illa in fratrem meum indigna damabantur, tunc a nobis grauiora timebantur. so

2 piuiano U ipponensibus VU Hipponensibus edd. 6 prorumpe- rent T 7 concitarent VU m po##st (te o-as.) V 10 orationem VU 15 aliquantulum om. VU 16 responsione] opinione U 17 cepe- runt codd, 21 nec a] ne a F (m. ^ nec a) U 23 ac promittente, m. 2 ac permittente V atque promittente U 29 faciebat edd. in- digna in fratrem meum U

epistulanim CXXVI. 9

2 Sed quamuis tanto motu populi et tanta perturbatione ecclesiae permouerer nec aliud constipationi illi dixissem nisi eum me inuitum ordinare non posse, nec sic tamen ad- ductus sum, quia et hoc promiseram non me fuisse factunim.

5 ut aliquid ei de suscipiendo presbyterio suaderem; quod si persuadere potuissem, non iam ordinaretur inuitus. seruaui utriusque promissionis fidem non solum illius, quam iam populo patefeceram, uerum etiam illius, in qua uno teste, quantum ad homines adtinet, detinebar. seruaui, inquam, fidem

10 promissionis, non iurationis in tanto periculo. quod licet falso, sicut postea comperimus, metuebatur, omnibus tamen, si quod esset, communiter inpendebat et erat metus ipse communis ac propter ecclesiam, in qua eramus, maxime metuens absce- dere cogitabam. sed metuendum fuit, ne magis me absente

t5 tale aliquid faceret et reuerentia minor et dolor ardentior. deinde, si cum fratre Alypio discederera per populum consti- patum, cauendum fuit, ne quisquam in eum manum mittere auderet, si autem sine illo, quae frons esset existimationis, si quid ei fortassis accideret et uiderer eum propterea dese-

20 ruisse, ut furenti populo traderetur?

3 Inter hos aestus meos grauemque maerorem et nullius consilii respirationem ecce repente atque inopinate sanctus filius noster Pinianus mittit ad me seruum dei, qui mihi diceret eum se uelle populo iurare, quod, si esset ordinatus

25 inuitus, ex Africa discederet omnino, credo, existimans eos, quando quideni peierare non posset, non iam ulterius infruc- tuosa perseuerantia clamaturos ad expellendum hinc liominem, quem saltem deberemus habere iiicinum. mihi autem quia iiidebatur uehementiorem eorum dolorem post hanc iurationem

3 inuitum me U 8\ U 5 de] a C7 suadentein T 6 saruaui— detinebar 6w, alterum m. 1 exp. H 7 utrius T 9 detinebar (r m. 2 in ras.) V 13 inetueme H 14 sed] si T 19 fortassis ei U 21 aestus] exitns codd. aeatus edd. et (e w. 2 in ras.; fuitne u ?) V ut U

22 sanctns om., in marg. m. 2 add. U 23 piuianus U 24 iurare populo T 25 omnino discederet m 27 perseuerantia (nt ex ra m. 1) E

10 S. AureliAugufltini

fuisse metuendum, apud me tacitus habui et, quia simxil petierat, ut ad eum uenirem, non distuli. cum mihi dixisset hoc ipsum, continuo et illud adiunxit eidem iurationi, quod mihi, dum ad eum pergo, per alium dei seruum mandauerat, de praesentia scilicet sua, si ei clericatus sarcinam nolenti 5 nuUus inponeret. hic ego in tantis angustiis quasi aura spirante recreatus nihil ei respondi, sed ad fratrem Alypium gradu concitatiore peiTexi eique, quid dixerit, dixi. at ille, ut existimo, deuitans, ne quid se auctore fieret, unde uos putabat offendi: ^Hinc me\ inquit, ^nemo consulat'. quo audito ad populum 10 tumultuantem perrexi factoque silentio, quid promissum esset, cum promissione etiam iurationis aperui. illi uero, qui solum eius presbyterium cogitabant atque cupiebant, non ita, ut putabam, quod oblatum fuerat, acceperunt, sed inter se aliquan- tulum mussitantes petiuerunt, ut adderetur eidem promissioni w atque iurationi, ut, si quando illi ad suscipiendum clericatum consentire placuisset, non nisi in ipsa Hipponiensi ecclesia consentiret. rettuli ad eum; sine dubitatione adnuit. renun- tiaui illis; laetati sunt et mox iurationem poUicitam poposcerunt.

Beuerti ad filium nostrum eumque inueni fluctuantem, qui- 20 busnam uerbis comprehendi posset illa cum iuratione promis- sio propter necessitates inruentes, quae possent eum, ut abs- cederet, cogere. simul etiam, quid timeret, ostendit, ne quis inruisset hostilis incursus, qui esset discessione uitandus. uolebat addi sancta Melania et aeris morbidi causationem, sed 25 illius responsione reprehensa est. ego autem dixi grauem ab illo et non contemnendam causam necessitatis ingestam, quae ciues etiam emigrare compelleret; sed si haec populo dice- rentur, tiraendum esse, ne male nos ominari uideremur, si autem sub generali necessitatis nomine fieret excusatio, non nisi so

1 metuendum {postr. l. in ras. m. 1; fuitne ndu .^) B 8 iste VU

9 nos HVU 13 presbiterium eius VU 17 ipponensi U Hipponensi edd. 23 ne quis ut irruisset U 26 responsione] reprehensione VU

grauem om. T 29 esset codd. esse edd. nos male VU minari THRU 30 necessitati, m. 1 corr, necessitatis R

epistularum CXXVI. H

fraudulentam necessitatem putari. placuit tamen, ut de hac re populi animum experiremur, et nihil aliud quam id, quod putaueramus, inuenirous. nam cum eius uerba a diacono dicta recitarentur et omnia placuissent, ubi nomen interpositae neces- 6 sitatis insonuit, continuo reclamaturti est promissioque displi- cuit tumultu recrudescente et nihil aliud quam fraude secum agi populo existimante. quod cum sanctus filius noster uidisset, iussit inde auferri nomen necessitatis rursumque ad laetitiam populus remeauit.

5 10 £t ut lassitudinem recusarem, sine me ad plebem accedere

noluit; simul accessimus. dixit ea, quae a diacono audita erant, se mandasse, se iurasse eaque se esse facturum continuoque omnia eo tenore, quo dictauerat, prosecutus est. responsum est: 'Deo gratias' et petitum, ut totum scriptum subscriberetur.

15 dimisiraus catechumenos continuoque scriptum subscripsit. deinde peti coepimus nos episcopi non uocibus populi sed tamen a populo per honestos fideles, ut nos quoque sub- scriberemus. at ubi coepi subscribere, sancta Melania contra- dixit. miratus sum, quare tam sero, quasi promissionem illam

20 et iurationem nos non subscribendo facere possemus infectam; sed tamen obtemperaui ac sic remansit mea non plena sub- scriptio nec ultra nobis quisquam, ut subscriberemus, putauit instandum.

6 Qui autem alio die, posteaquara ipsum discessisse didicerunt^ «5 fuerint motus uel linguae hominura, quantum satis arbitratus

sum, sanctitati uestrae per commonitorium intimare curaui. quisquis itaque uobis contraria his. quae narraui, forte narra-

1 fraudulentam] fraudulentam esse U 7 quod (o 8. u.) V quod ex quid TJ filius sanctus signis corr. T 8 rursusque U 10 ut et

{signis eorr, et ut) lassitudinem recusarem B et ne (e m. 2 in ras.) lassitadinem recusarem F et cum lassitudinem eicusarem edd, 11 uoluit U ei edd. 12 eaque sic esse U 15 diuisimus V {corr. dimisimus) U 16 peti cepimus (peti cep m. 2 in ras.) V petim' (m' del.) cepi (w. 2? corr, cepimus) U non] ut U 17 honostos, m. i corr. honestos T 18 cepit T melania (lan m. 2 in ras.) V menalia U 19 quarej

quasi U quasi om. U 22 qnicquam ut scriheremus T 27 hiis V

12 S. AureliAugustini

uit, aut mentitur aut fallitur. quaedam enim, quae mihi ad curam non pertinere uisa sunt, praetermisisse me sentio, nuUa tamen falsa dixisse. proinde sanctus filius noster Pinianus quod me praesente ac permittente iurauerit, uerum est; quod autem me praecipiente iurauerit, falsum est. scit ipse, sciunt 6 serui dei, quos ad me misit, primo sanctus Bamabas, deinde Timasius, per quem etiam de promissione praesentiae suae mihi mandauit. ipse quoque populus ad presbyterium, non ad ius iurandum clamando cogebat; sed oblatum sibi non respuit ea spe, quo posset in eodem apud nos habitante uoluntas lo fieri, quo consentiret ad ordinationem, ne, sicut iurauerat, si inuitus ordinaretur, abscederet. ac per hoc et illi propter opus dei clamauerunt — neque enim sanctificatio presbyterii non est opus dei — et, quod postea de promissa praesentia gratu- lati noQ sunt, nisi adderetur, quod, si quando ad suscipiendum i& clericatum consentire uellet, non nisi in Hipponiensi ecclesia consentiret, satis in promptu est, quod etiam de ipsa eius apud se habitatione sperauerint, ideoque ab illo operis dei desiderio non recesserunt.

Quo modo ergo dicis hoc eos fecisse turpissimo appetitu so pecuniae? primo quia ad plebem, quae clamabat, omnino non pertinet; sicut enim plebs Tagastensis de his, quae contulistis ecclesiae Tagastensi, non habet nisi gaudium boni operis uestri, sic et Hipponiensis et cuiuslibet alterius loci, ubi de mam- mona iniquitatis domini praecepta fecistis uel estis ubi- S5 cumque facturi. non ergo populus, ut de tanto uiro ecclesiae consuleret suae, ardentissime flagitans suum pecuniarium com- modum quaesiuit a uobis, sed uestrum pecuniae contemptum dilexit in uobis. nam si in me dilexerunt, quod audierant

24 Luc. 16. 9

3 piuianus VU 4 iurauerit om. codd. 6 serui m, 2 in ras. V 9 eibi om., in marg. m. 1 add. U 12 et om., m. 1 8. u. add. JR

propter bis T 14 opus est VU 15 non ow., in marg. m. 1 add. V 16 ipponensi VU Hipponensi edd. 17 consentire U promptu (pr cr f)p m. 1) R 24 ipponensis VU Hipponensis edd. 27 pecuniarum VU quaesiuit commodum edd. 2S a nobis VU

epistularum CXXVI. 13

paucis agellulis paternis contemptis ad dei liberam seruitutem me fuisse conuersum, neque in hoc inuiderunt ecclesiae Taga- stensi, quae carnalis patria mea est, sed, cum illa mihi cleri- catum non inposuisset, quando potuerunt, habendum inuase-

5 runt, quanto flagrantius in nostro Piniano amare potuerunt tantam mundi istius cupiditatem, tantas opes, tantam spem tanta conuersione superatam atque calcatam! ego quippe secun- dum multorum sensum comparantium semet ipsos sibimet ipsis non diuitias dimisisse sed ad diuitias uideor uenisse. uix

10 enim uigesima particula res mea paterna existimari potest in comparatione praediorum ecclesiae, quae nunc ut dominus existimor possidere. in qualibet autem maxime Africanarum ecclesiarum hic noster non dico presbyter sed episcopus sit, comparatus pristinis opibus suis, etiamsi animo dominantis

16 egerit, pauperrimus erit. multo ergo liquidius et securius in hoc amatur Christiana paupertas, in quo nuUa rerum ampli- orum potest putari cupiditas. hoc accendit animos populi, hoc in illam uiolentiam perseuerantissimi clamoris erexit. non eos turpis cupiditatis insuper accusemus, sed magis boiium, quod

20 -ipsi non habent, saltera in aliis diligere sine crimine permit- tamus. nam etsi fuerunt illi multitudini permixti inopes uel raendici, qui simul clamabant et de uestra uenerabili fedun- dantia indigentiae suae supplementum sperabant, nec ista, ut arbitror, cupiditas turpis est.

25 Restat ergo, ut iste pecuniae turpissimus appetitus ex obliquo in clericos et maxime in episcopum dirigatur. nos enim rebus

3 clericatum mihi edd. 5 piuiano V (corr. piniano) U potueruiit pos (pos exp.) tantam V 6 huius T edd. tantantam, eraso tam

corr. tantam V 7 superata (a in ras.; fuit ui) ne (ne exp.) conuersio- ne coUocatione signis correcta U 8 compantium T 10 uicesima T

estimari (e m. 2 in ras.; fuit exi) V 11 compatione R 12 maxime autera signis corr. B 14 compatus TV opibus uirgula erasa T

17 accendit 6« H 19 cupiditasit, m. 1 corr. cupiditatis B 21 fue- rint U edd. 23 indigentie (t co? e) V suae om. T 24 cupiditas ras. ex turpiditas T 25 iste BU istius H obliquo in ras.

m. 1 B

14 S. AureliAugustini

ecclesiae dominari existimamur, nos opibus fiiii. postremo quic- quid de istis nos accepimus, nos uel adhuc possidemus uel, ut placuit, erogauimus; nihil inde populo extra clericatum uel extra monasterium constituto nisi paucissimis indigentibus largiti sumus. non ergo dico, quia uel in nos maxime a uobis dici s ista debuerunt, uerum tamen in nos solos credibiliter dici potuerunt. quid ergo faciemus? qua nos, si apud inimicos non possumus, saltem apud uos ratione purgamus? res haec animi est, intus est, procul ab oculis secreta mortalium deo tantum modo nota est. quid ergo restat nisi deum testari, cui nota k est? cum ergo de nobis ista sentitis, non praecipitis, quod multo melius est et quod mihi in epistula tua tamquam cul- pabile obiciendum putasti, sed omnino cogitis, ut iuremus, non intentato metu mortis carnis nostrae, quod populus Hippo- niensis feeisse putatus est, sed intentato metu mortis existima- la tionis nostrae, quae propter infirmos, quibus nos praebere ad exemplum bonorum operum qualicumque conuersatione cona- mur, etiam uitae carnis huius utique praeponenda est. 9 Verum tamen uobis nos ita cogentibus, ut iuremus, non suscensemus, sicut uos Hipponiensibus suscensetis. creditis 3j enim tamquam horaines de hominibus etsi ea, quae in nobis non sunt, non tamen ea, quae in nobis esse non possunt. sananda ista in uobis, non accusanda sunt et nostra purganda uobis est fama, si est domino purgata conscientia. qui fortasse praestabit, sicut ante, quam accidisset ista temptatio, ego et » frater raeus Alypius conlocuti sumus, ut non solum uobis carissimis commembris nostris uerum etiam ipsis inimicis notissimum fiat nuUa nos cupiditate pecuniae in rebus eccle- siasticis sordidari. quod donec fiat, si dominus donabit, ut fiat, ecce nunc interim, quod cogimur, facimus, ne uestri cordis medi- 30

16 Tit. 2. 7 1 nos om. VU 4 constitut.o {fuit i) E 7 quia T quo (0 in raa.) V 8 purgeraus (e m. 2 in ras.) V 10 quid ergo — nota est om, U 14 Hip- ponensis edd. 15 intentatu T 16 quibus] que TJ 19 ita nos JRVU 20 Hipponensibus edd. succense^^tis (ri eras. ?) V 23 in nobis THB, 25 contentio 17' 26 non ut T edd. 27 inimicissimis m 30 ne uob uestri (uob del.) T ne u (u exp.) uestri U

epistularum CXXVL 15

ciDam in quantam libet moram temporis dififeramus. deus testis est istam omnem rerum ecclesiasticarum procurationem, qua- rum credimur amare dominatum, propter seruitutem, quam debeo caritati fratrum et timori dei, tolerare me, non amare,

5 ita ut ea, si saluo officio^possim, carere desiderem. nec aiiud me de fratre meo Alypio sentire ipse deus testis est. tamen et de illo aliter sentiendo populus et, quod est grauius, Hippo- niensis in tantas est illius praecipitatus iniurias et de nobis U08 sancti dei et pleni uisceribus misericordiae talia credendo

10 Domine eiusdem populi, qui ad causam huiusce modi cupidi- tatis omnino non pertinet, nos tangere atque admonere uolu- istls utique ad nos corrigendos, neque enim odio, quod absit a uobis. unde non irasci sed gratias agere debeo, quod nec uerecundius nec liberius agere potuistis, ut episcopo non quasi

15 conuiciose obiceretis, quod sentiebatis, sed ex obliquo intel-

legendum relinqueretis.

10 Nec molestum sit uobis, ut uos uelut grauatos arbitremini,

quia iurandum putaui. neque enim grauabat apostolus aut eos

parum diligebat, quibus dicebat: Non in sermone adula-

2o tionis fuimus apud uos neque in occasione cupi- ditatis; deus testis est. rei quippe apertae ipsos testes adhibuit, rei autem occultae quem nisi deum? si ergo ille merito est ueritus, we humana ignorantia de illo aliquid tale sentiret, cuius labor in promptu omnibus erat, quod nisi summa

25 necessitate a populis, quibus Christi gratiam dispensabat, in usus suos aliquid non sumebat, cetera uero suo uictui neces- saria suis manibus transigebat, quanto magis nobis laborandum est, ut credatur, qui et merito sanctitatis et uirtute animi

19 I Thess. 2, 5 1 quantalibet mora TJ 2 ecclesiasticarum in ras. m. 1 R 3 ha- bere n 5 possum, m. 1 coir. possim U passim, stilo cerussato corr. possim T • 6 me om. TVU 7 Hipponensis edd. 15 uitiose V 16 reliqueretis, stilo cerussato coir. rellquerctis T 17 uos] nos U

20 apud uos] apud uos sicut scitis edd. sec. sacr. Utt. nec edd

24 omnibus in promptu edd. oib' erat in ras. m. 1 (fuit est) R

25 gratiam chriati T edd.

16 S. Aureli Augustini

longe inpares sumiis nec aliquid ad sustentacula uitae huius operari nostris manibus possumus et, si possemus, tantis occupationibus, quas tunc illos non credo fuisse perpessos, nequaquam sineremur! non ergo ulterius in hac causa populo Christiano, quae ecclesia est dei, obiciatur pecuniae turpis- & simus appetitus. tolerabilius enim nobis obicitur, in quos huiua mali quamuis falsa tamen uerisimilis suspicio cadere potuit, quam illis, quos ab hoc appetitu et a suspicione constat alienos. 11 Denegare autem iurationem qualibet fide praeditas mentes, lo quanto magis fide Christiana, non dico aliquid contrarium confirmare, sed omnino dubitare fas non est. de qua re quid sentiam, satis, ut arbitror, in epistula, quam ad fratrem meum scripsi, planissime aperui. scripsit mihi sanctitas tua: *Si aut ego aut Hipponienses hoc censent, ut iuri iurando uiolenter is extorto satis fiat\ tu enim ipsa quid censes? placetne tibi, ut etiam certa morte iraminente, quod tunc inaniter metuebatur, nomen domini dei sui in fallaciam Christianus adsumat, deum suum testem falsitati Christianus adhibeat? qui profecto si praeter iurationem ad falsum testimonium morte imminente 20 cogeretur, maculare uitam suam magis timere debuit quam finire. hostiles inter se acies et armatae certe apertissima mortis intentione confligunt et tamen, cum inuicem iurant, laudamus fidem seruantes, fallentes autem merito detestamur. ut autem iurarent, quid utraeque ab alterutris nisi occidi uel 25 capi timuerunt? ac per hoc uel mortis uel captiuitatis metu extortae iurationi nisi parcatur, nisi fides, quae ibi data est, custodiatur, sacrilegii, periurii crimine detineutur etiam tales homines, qui magis metuunt peierare quam hominem occidere, et nos, utrum implenda sit extorta iuratio seruorum dei so

1 huius uitae T edd. 3 non om. T 8 a om. edd. constat esse alienos edd. 13 in epistola mea quam T 14 plenissime edd. 15 ante ef?o eras. \ R Hipponenses edd. iureiurando T edd. 17 etiam om., m. 1 8. u. add. U 22 se om. V {m. 2 8. u. add) U 23 inten- tatione edd. 27 paretur T pareatur VU edd. 28 ante periurii m. 2 8. u. et add. V 30 implenda (a in ras.; faiine um .?) V tenendum U

epistularum CXXVI. 17

muDere sanctitatis praeminentiuiu, monacfaorum ad perfectionem mandatorum Christi rerum etiam suavum distributione curren- tium quasi disceptaturi ponimus quaestionem?

12 Nam quid exilii uel deportationis aut relegationis nomine 5 promissa illa praesentia praegrauatur? obsecro te. puto, quod

presbyterium non est exilium. hoc ergo noster eligeret quam illud exilium? absit a nobis, ut sic sanctus dei et nobis caris- simus defendatur, absit, inquam, ut dicatur maluisse exilium quam presbyterium aut maluisse periurium quam exilium. haec

lo dicerem, si uere a nobis aut a populo iuratio ei fuisset extorta promittendae praesentiae; nunc uero non extorta est, dum negaretur, sed, dum offerretur. accepta et hoc ea spe, sicut supra diximus, quia per illam praesentiam creditum est eum etiam ad clericatum suscipiendum posse desiderantibus con-

lA sentire. postremc, quodlibet de nobis uel de Hipponiensibus sentiatur, longe alia est eorum causa, qui coegerint iurare, quam eorum, qui non dicam coegerint, sed suaserint peierare. ipse etiam, de quo agitur, considerare non renuat, utrum sit peius sub quolibet timore ius iurandum an remoto timore ipso

213 periurium.

13 Deo gratias, quia non aliter Hipponienses promissum circa se impleri sentiunt, quam ut adsit uoluntate habitandi et eat, quo necesse faerit, cum dispositione redeundi. nam si uerba iurationis adt^nderent et exigerent, nuUo modo seruus dei

25 recedere quam uUo modo debuit peierare. sed quia crimen eorum esset non dico talem uirum sed quemlibet hominem sic tenere, nec ipsi aliam expectationem se habuisse proba- uerunt, qui audientes, quod rediturus abscesseiit, gratulati sunt, nec aliud illis uerax iuratio debet quam id, quod ab

1 praeeminentium U edd. praeter r 2 reruni om. U 5 praegra- uantur U 6 est] e x (x exp.) U 7 sic] sit U 15 ipponensibus V Hipponensibus edd. 17 dico edd. cogerint V {m. 2 coegerint) U

19 timore ipsum fl%r ipso timore m 21 ipponenses FZ7 Hipponenses edd. 23 necessitate (itat eicp.) B, 24 nuUo] tam nullo edd. 25 re- cederet YU quam uUo, m. 2 quia nuUo V periurare U 29 iuratio bM, alterum exp. T

XXXXIill Aag. f«et. U par^ 3 '^

18 S. AureliAugustini

illa expectauerunt. quid est autem, quod dicitur eum iuratione ore suo expressa exceptionem fecisse necessitatis? quasi non ore suo rursus hoc iussit auferri. certe ad populum quando ipse locutus est, tunc etiam interponeret. quod si fecisset, non utique responderetur: 'Deo gratias^ sed ad illam rediretur 5 reclamationem, quae facta fuerat, quando sic a diacono reci- tatum est. et numquid ad rem pertinet, siue interposita sit ad recedendum necessitatis excusatio siue non sit? nihil ab illo aliud expectatum est quam id, quod supra diximus. expectationem autem eorum, quibus iuratur, quisquis deceperit, 10 non potest esse non periurus. 14 Fiat ergo, quod promissum est, et infirmorum corda sanen- tur, ne tanto exemplo, quibus boc placuerit, ad imitandum periurium aedificentur, quibus autem displicet, iustissime dicant nulli nostrum credendum esse non solum promittenti aliquid 15 sed etiam iuranti. binc enim potius cauendae siint linguae inimicorum, de quibns tamquam iaculis ad interficiendos in- firmos maior ille utitur inimicus. sed absit, ut de tali anima speremus aliud, quam quod dei timor inspirat et tanta, quae in illa est, excellentia sanctitatis hortatur. ego autem, quem to dicis etiam prohibere debuisse, fateor, non potui sic sapere, ut tanto uel tumultu uel offensione magis euerti uellem eccle- siam, cui seruio, quam id, quod a tali uiro nobis offerebatur, accipere.

3 hoc rursum iusserit flsm rursum iusserit r quando locutus est tunc etiam ipse U 5 respondetur T 6 sic om. VU 10 autem om, n 11 esse non] non esse m. 2 in ras. V 15 est H 16 enim] etiam VU 18 utitur ille edd. 19 timor dei T 20 autem om. VU

qnam T 22 ecclesia U

epistularum CXXVI. CXXVII. 19

CXXVII.

DOMINIS EXBniS MERITOQUE HONORABILIBUS AC DESIDE-

KABILIBUS FILIIS ARMENTARIO ET PAULINAE AUGUSTINUS

IN DOMINO SALUTEM.

5 Vir egregius, filius meus Ruferius, adfinis uester, rettulit raihi. quid domino uoueritis. qua eius narratione hilaratus et ibidem metuens, ne aliud suadeat ille temptator, qui bonis talibus antiquitus inuidet, exhoiiandam paucis credidi caritatem tuam, domine eximie meritoque honorabilis et desiderabilis

10 fili, nt cogites, quod in diuinis eloquiis legitur: Ne tardes coDuerti ad dominum neque differas de die in diem atque arripias curesque reddendum, quod ei te uouisse nosti, qui et debita exigit et promissa persoluit. nam et hoc scriptum est: Vouete et reddite domino deo nostro. quamquam

10 Eccli. 5, 8 14 Ps. 75, 12

H = cod. Palatinua 210 s. VII.

P = cod. Parisinus nou, acq, 1448 8. IX,

P^ = cod. Parisintis nou. acq. 1443 s. IX— X.

E = cod. Cheltmhamensi^ 1712 (M 504) s. X in.

I sr= cod. Palatinus 211 s. X.

M = cod. Monacensis 6266 s. X.

A = cod. AudomaropoliiantM 76, 5, 9 s. X-^XI.

C = cod. Casinensis 16^^ s. XI.

P' = cod. Parisinus nou. acq. 1444 s. XI.

2 eximiis 6«, alterum del. H //'/////meritoque {ras. 2—3 l) M me- ritisque, m 1 corr. meritoque H merito P uenerabilibus HP; cf. u. 9; p. 29, 12 8 fratribus in ras. m. ut uid. 2; fuisse uid. filiis C

post augustinus in marg. eps (m. 1 ?) H auguatinus eps PE 6 quod HPP^ domino] d€ (exp.) doraiDO P^ uos domino P^ noueritis,

m. 2 uoueritis M liilaratas M hilarat'»* {fuitne is ?) A exhilaratus m 7 item P* 8 inuidit H (postr. i a m. in ras.) PE exhortandum HPE eitandam, m, 2 excitandam A creddi, m. 2 credidi A 9 et] ac HE see. u. 2; sed cf p. 29, 12 10 loquitur, m. 1 corr. legitur

P^ 11 differes I de die« I 12 uobisse, m. 1 corr. uouisae H

nonisse, corr. (wi. 1?) uouisse P* nouisti C nosti] nosse, m. 2 supra uonisse C 13 debita te exigit H debita a te exigit E persoluat, jfi. ut uid. 1 corr. persoluit H 14 uouite P^ {m. 1 corr. uouete) /

{earr. uouete) uestro P^IMACP^ edd. sec. Vulg. {Septuag. -f^fiujv)

2*

20 S. AureliAugustini

etsi non uouisses, quid aliud tibi suadendum fuit aut quid melius ab homine fieri potest, quam ut ei se restituat, a quo institutus est, praesertim quia caritatis erga nos dei tantum apparuit atque inluxit indicium, ut filium suum unigenitum mitteret, qui pro nobis moreretur? restat ergo, ut fiat, quod s apostolus ait, propterea mortuum esse Christum, ut, qui Qiuunt, iam non sibi uiuant sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit, nisi forte adhuc mundus amandus est tanta rerum labe contritus, ut etiam speciem seductionis amiserit. nam quantum illi laudandi atque praedi- lo candi; qui dignati non sunt cum mundo etiam florente florere, tantum increpandi et accusandi sunt, quos perire cum pereunte delectat.

Labores et pericula et exitia huius transitoriae uitae si pro eadem uita quandoque finienda subeuntur, ut mors eius non i6 omnino auferatur, sed paululum differatur, quanto magis pro aeterna subeunda sunt, ubi mortem nec natura soUicite cauet nec ignauia turpiter timet nec sapientia fortiter sustinet! nuUi quippe erit, quae non erit. habeat igitur te uita aetema in dilectoribus suis. nonne cernis, haec uita miserabilis et egena to quam uehementes habeat quantumque sibi obliget amatores

6 n Cor. 5, 15

1 nouisses, m. 2 uouisses P^ qm, m. 2 quid I tibi om. MA

2 se om. MA restituat (a ex corr. w. 1)1 3 caritas H (w. 1 corr. caritatis) P 4 eluxit P^IMAP^ edd. 5 moriretur, m. 1 corr. more- retur P moreret {<^ m. ut uid. 2) M 7 uiuant C non sibi iam

IMACP^ edd. 8 mortuos M 9 tanta| et tanta P^ 11 qui, m. 2 8unt qui C sunt \ qui, sed utrumque uocabulum ultra u. in marg. (m. 1 ?) H sunt qui PE dignati sunt {om, non) P^ (m. 2 dedignati sunt) M (m. 1 corr. dignati non sunt) etiam cum mundo P edd. florere]

flore M 12 pereunt, corr. (m. 1?) pereunte M 14 huius om. P

15 ei»8 (u eraa.) P 16 quando, m. 2 quanto C 17 subeda, m. 1 corr. subeunda P^ 18 sapia, m. 1 corr. sapientia P 19 qd. {d m. 2 ex u; in ras. fuisse uid. e) M habet C in dilectoribus suis uita

aeterna HPE 20 non MA mirabilis M 21 uehementer H (m. 1 corr. uehementes) AP^ sibi om. MA obleget, corr. obliget I

epistularum CXXVII. 21

suos? qui tamen periculo eius saepe turbati citius eam finiunt eo ipso, quo finire formidant, et mortem dum declinant, acce- lerant, ueluti si quisquam fluuio rapiendus ini-uat latronem bestiamue fugiendo. iactant in mare tempestate saeuiente ali-

5 quando et alimenta et, ut uiuant, proiciunt, unde uiuunt, ne cito finiatur, quod uel in labore uiuitur. quantis laboribus agitur, ut longiore tempore laboretur! et mors cum inpendere coeperit, ideo cauetur, ut diutius timeatur. nam inter tot casus fragilitatis humanae quam multae mortes timentur, quarum

10 certe una cum uenerit, restat ceteras non timeri! et tamen fugitur una, ut omnes timeantur. quibus excruciantur doloribus, qui curantur a medicis et secantur! numquid ut non morian- tur? sed ut aliquanto serius moriantur. multi cruciatus sus- cipiuntur certi, ut pauci dies adiciantur incerti, et nonnumquam

45 ipsis doloribus uicti continuo moriuntur, quos mortis timore suscipiunt, et cum omnino non eligant uitam finire, ne dole- ant, sed dolere, ne finiant, accidit eis, ut et doleant et finiant, non solum quia et sanati uitam utique finiunt post dolores, quae tantis poenis comparata nec sempitema esse potest, quia

1 eias periculo P 2 quo om. E q, m. 2 qua M accere spatio 3 — 4 l. relictOf m. 2 accelerant C 3 si om.^ m. ut uid. 1 add. P^

fluuia, corr. fluuio I irruat in latronem bestiam fugiendo HPE

latonera, m. 1 corr. latronem M 4 tempestate Baeuiende P tempestate seuiente (m. 2 tempestates seuientes, sed utrumque s exp.) M tempe- state saeuientes 1 5 uiant H (m. 1 corr. uiuunt) E uiuuint A uiuant MP^ (m. 2 uiuunt) nec (c del.) C 6 quod — uiuitur om. P 7 uti- tur HPE 8 tot casusj occasasus (as del.) H occasus PE 10 cellllste {ras. 1—2 Z.), corr. (m. l?) c^////rte P^ 11 ut] cum CP^ edd. praeter m excuciantur, corr. (m. 1?) eicruciantur I 12 qui carantur a

medicis et] qui curantur doloribus et HP uel ceteris omisais E 13 ali- qaantoser uis C aliquando serius P^M multi craciatas suscipiuutur

om., m. 2 add. I suspiciantur, m. ut uid. 1 carr. suscipiuntur P^ suspi- tiuntur, m. 2 suscipiuntur JF^ 14 et] ut E noD*numqaam (fuittie q in ras. ?) P^ 15 uicti om. HPE timores I 16 suscipiuntur (ur del.) H ne] nec E 17 sed dolere ne finiant om. P^ dolore lA dolorem HPE ne om. I pr. et om. IMACP^ edd. 18 utique uitam edd. 19 poenitns (tu m. 2 del) P^ qua, corr. (m. 2 ?) quia H

12 S. AureliAugustini

uit, aut mentitur aut fallitur. quaedam enim, quae mihi ad curam non pertinere uisa sunt, praetermisisse me sentio, nuUa tamen falsa dixisse. proinde sanctus filius noster Pinianus quod me praesente ac permittente iurauerit, uerum est; quod autem me praecipiente iurauerit, falsum est. scit ipse, sciunt 5 serui dei, quos ad me misit, primo sanctus Bamabas, deinde Timasius, per quem etiam de promissione praesentiae suae milii mandauit. ipse quoque populus ad presbyterium, non ad ius iurandum clamando cogebat; sed oblatum sibi non respuit ea spe, quo posset in eodem apud nos habitante uoluntas 10 fieri, quo consentiret ad ordinationem, ne, sicut iurauerat, si inuitus ordinaretur, abscederet. ac per hoc et illi propter opus dei clamaueinint — neque enim sanctificatio presbyterii non est opus dei — et, quod postea de promissa praesentia gratu- lati non sunt, nisi adderetur, quod, si quando ad suscipiendum 15 clericatum consentire uellet, non nisi in Hipponiensi ecclesia consentiret, satis in promptu est, quod etiam de ipsa eius apud se habitatione sperauerint, ideoque ab illo operis dei desiderio non recesserunt.

Quo modo ergo dicis hoc eos fecisse turpissimo appetitu 20 pecuniae? primo quia ad plebem, quae clamabat, omnino non pertinet; sicut enim plebs Tagastensis de his, quae contulistis ecclesiae Tagastensi, non habet nisi gaudium boni operis uestri, sic et Hipponiensis et cuiuslibet alterius loci, ubi de mam- mona iniquitatis domini praecepta fecistis uel estis ubi- 25 cumque facturi. non ergo populus, ut de tanto uiro ecclesiae consuleret suae, ardentissime flagitans suum pecuniarium com- modum quaesiuit a uobis, sed uestrum pecuniae contemptum dilexit in uobis. nam si in me dilexerunt, quod audierant

24 Luc. 16. 9

3 piuianus VU 4 iurauerit om. codd. 6 serui m. 2 in ras. V 9 sibi om.^ in marg. m. 1 add. U 12 et ow., m. 1 8. «. add. B

propter his T 14 opus est VU 15 non ow., in marg. m. 1 add. V 16 ipponensi VU Hipponensi edd. 17 consentire U promptu (pr ex |>p m. 1) R 24 ipponensis VU Hipponensis edd. 27 pecuniarum

VU quaesiuit commodum edd. 28 a nobis VU

epistularum CXXVI. 13

paucis agellulis paternis contemptis ad dei liberam seiiiitutem me fuisse conuersum, neque in hoc inuiderunt ecclesiae Taga- stensi, quae camalis patria mea est, sed, cum illa mihi cleri- catum non inposuisset, quando potuerunt, habendum inuase-

5 runt, quanto flagrantius in nostro Piniano amare potuerunt tantam mundi istius cupiditatem, tantas opes, tantam spem tanta conuersione superatam atque calcatam ! ego quippe secun- dum multorum sensum comparantium semet ipsos sibimet ipsis non diuitias dimisisse sed ad diuitias uideor uenisse. uix

10 enim uigesima particula res mea paterna existimari potest in comparatione praediorum ecclesiae, quae nunc ut dominus existimor possidere. in qualibet autem maiime Africanarum ecclesianim hic noster non dico presbyter sed episcopus sit, comparatus pristinis opibus suis, etiamsi animo dominantis

16 egerit, pauperrimus erit. multo ergo liquidius et securius in hoc amatur Christiana paupertas, in quo nuUa rerum ampli- orum potest putari cupiditas. hoc accendit animos populi, hoc in illam uiolentiam perseuerantissimi clamoris erexit. non eos turpis cupiditatis insuper accusemus, sed magis bonum, quod

20 ipsi non habent, saltem in aliis diligere sine crimine permit* tamus. nam etsi fuerunt illi multitudini permixti inopes uel raendici, qui simul clamabant et de uestra uenerabili fedun- dantia indigentiae suae supplementum sperabant, nec ista, ut arbitror, cupiditas turpis est. 8 25 Restat ergo, ut iste pecuniae turpissimus appetitus ex obliquo in clericos et maxime in episcopum dirigatur. nos enim rebus

3 clericatura mihi edd. 5 piuiano V (corr. piniano) U potuerunt p08 (pos exp.) tantam V 6 huius T edd. tantantam, eraso tam

eorr. tantam V 7 superata (a in ras.; fnit ui) ne (ne exp.) conuersio- ne collocatione signis correcta U 8 compantium T 10 uicesima T

estimari (e m. 2 in ras.; fuit exi) V 11 compatione B 12 maiime autem signis corr. B 14 compatas TV opibus uirgtda eraaa T

17 accendit his H 19 copiditasit, m. 1 corr. cupiditatis B 21 fuc- rint U edd. 23 indigentie (t ex e) V suae om. T 24 cupiditas ras. ex turpiditas T 25 isto RU istius H obliquo m ras,

m. 1 R

14 S. AureliAugustiui

ecclesiae dominari existimamur, nos opibus frui. postremo quic- quid de istis nos accepimus, nos uel adhuc possidemus uel, ut placuit, erogauimus; nihil inde populo extra clericatum uel extra monasterium constituto nisi paucissimis indigentibus largiti sumus. non ergo dico, quia uel in nos maiime a uobis dici 5 ista debuerunt, uerum tamen in nos soios credibiliter dici potuerunt. quid ergo faciemus? qua nos, si apud inimicos non possumus, saltem apud uos ratione purgamus? res haec animi est, intus est, procul ab oculis secreta mortalium deo tantum modo nota est. quid ergo restat nisi deum testari, cui nota 10 est? cum ergo de nobis ista sentitis, non praecipitis, quod multo melius est et quod mihi in epistula tua tamquam cul- pabile obiciendum putasti, sed omnino cogitis, ut iuremus, non intentato metu mortis carnis nostrae, quod populus Hippo- niensis fecisse putatus est, sed intentato metu mortis existima- 15 tionis nostrae, quae propter infirmos, quibus nos praebere ad exemplum bonorum operum qualicumque conuersatione cona- mur, etiam uitae carnis huius utique praeponenda est. 9 Verum tamen uobis nos ita cogentibus, ut iuremus, non suscensemus, sicut uos Hipponiensibus suscensetis. creditis 2) enim tamquara horaines de hominibus etsi ea, quae in nobis non sunt, non tamen ea, quae in nobis esse non possunt. sananda ista in uobis, non accusanda sunt et nostra purganda uobis est fama, si est domino purgata conscientia. qui fortasse praestabit, sicut ante, quani accidisset ista temptatio, ego et 26 frater meus Alypius conlocuti sumus, ut non solum uobis carissimis commembris nostris uerum etiam ipsis inimicis notissimum fiat nulla nos cupiditate pecuuiae in rebus eccle- siasticis sordidari. quod donec fiat, si dominus donabit, ut fiat, «cce nunc interim. quod cogimur, facimus, ne uestri cordis medi- 30 16 Tit. 2, 7 1 nos 07)1. VU 4 constitut.o {fuit i) R 7 quia T quo (o in ras.) V 8 purgemus (e m. J2 in ras.) V 10 quid ergo — nota est om. U 14 Hip- ponensis edd. 15 intentatu T 16 quibus] que U 19 ita nos BVU 20 Hipponensibus edd. succense*»tis (ri eras. ?) V 23 in nobis THIt 25 contentio VU 26 non ut T edd. 27 ininucissimis m 30 ne uob uestri (uot dd.) T ne u (u exp.) uestri U

epistularum CXXVI. 15

ciDam in quantam libet moram temporis differamus. deus testis est istam omnem rerum ecclesiasticarum procurationem, qua- rum credimur amare dominatum, propter seruitutem, quam debeo caritati fratrum et timori dei, tolerare me, non amare,

6 ita ut ea, si saluo officio^possim, carere desiderem. nec aliud me de fratre meo Alypio sentire ipse deus testis est. tamen et de illo aliter sentiendo populus et, quod est grauius, Hippo- niensis in tantas est illius praecipitatus iniurias et de nobis uos sancti dei et pleni uisceribus misericordiae talia credendo

10 nomine eiusdem populi, qui ad causam huiusce modi cupidi- tatis omnino non pertinet, nos tangere atque admonere uolu- istis utique ad nos corrigendos, neque enim odio, quod absit a uobis. unde non irasci sed gratias agere debeo, quod nec uerecundius nec Uberius agere potuistis, ut episcopo non quasi

16 conuiciose obiceretis, quod sentiebatis, sed ex obliquo intel-

lege'ndum relinqueretis.

10 Nec molestum sit uobis, ut uos uelut grauatos arbitremini,

quia iurandum putaui. neque enim grauabat apostolus aut eos

parum diligebat, quibus dicebat: Non in sermone adula-

20 tionis fuimus apud uos neque in occasione cupi- ditatis; deus testis est. rei quippe apertae ipsos testes adhibuit, rei autem occultae quera nisi deum? si ergo ille merito est ueritus, ne humana ignorantia de illo aliquid tale sentiret, cuius labor in proraptu omnibus erat, quod nisi summa

25 necessitate a populis, quibus Christi gratiam dispcnsabat, in usus suos aliquid non sumebat, cetera uero suo uictui neces- saria suis manibus transigebat, quanto magis nobis laborandum est, ut credatur, qui et merito sanctitatis et uirtute animi

19 I Thess. 2, 5 1 quantalibet mora V 2 ecclesiasticarum in ras. m. 1 B 3 ha- bere H 5 possum, m. 1 corr. possim U passim, stilo cerussato corr. possim T • 6 me om. TVU 7 Hipponensis edd. 15 uitiose U 16 reliqueretis, stilo cerussato coir. rellqueretis T 17 uos] nos U

20 apud uos] apud uos sicut scitis edd. sec. sacr. Jitt. nec edd

24 omnibus in promptu edd. oib' erat in ras. m. 1 {fiiit est) R

25 gratiam christi T edd.

16 S. Aureli Augustini

longe iiipares sumus nec aliquid ad sustentacula uitae huius operari nostris manibus possumus et, si possemus, tantis occupationibus, quas tunc illos non credo fuisse perpessos, nequaquam sineremur! non ergo ulterius in hac causa populo Christiano, quae ecclesia est dei, obiciatur pecuniae turpis- ^ simus appetitus. tolerabilius enim nobis obicitur, in quos huius raali quamuis falsa tamen uerisimilis suspicio cadere potuit, quam illis, quos ab hoc appetitu et a suspicione constat alienos. 11 Denegare autem iurationem qualibet fide praeditas mentes, lo quanto magis fide Christiana, non dico aliquid contrarium confirmare, sed omnino dubitare fas non est. de qua re quid sentiam, satis, ut arbitror, in epistula, quam ad fratrem meum scripsi, planissime apenii. scripsit mihi sanctitas tua: *Si aut ego aut Hipponienses hoc censent, ut iuri iurando uiolenter 15 extorto satis fiat". tu enim ipsa quid censes? placetne tibi, ut etiam certa morte imminente, quod tunc inaniter metuebatur, nomen domini dei sui in fallaciara Christianus adsumat, deum suum testem falsitati Christianus adhibeat? qui profecto si praeter iurationem ad falsum testimonium morte imminente 20 cogeretur, maculare uitam suam magis timere debuit quam finire. hostiles inter se acies et armatae certe apertissima mortis intentione confiigunt et tamen, cum inuicem iurant, laudamus fidem seruantes, fallentes autem merito detestamur. ut autem iurarent, quid utraeque ab alterutris nisi occidi uel 25 capi timuerunt? ac per hoc uel mortis uel captiuitatis metu extortae iurationi nisi parcatur, nisi fides, quae ibi data est, custodiatur, sacrilegii, periurii crimine detinentur etiam tales homines, qui magis metuunt peierare quam hominem occidere, et nos, utrum implenda sit extorta iuratio seruorum dei 30

1 huius uitae T edd. 3 non om. T 8 a om. edd. constat esse alienos edd. 13 in epistola mea quani T 14 plenissime edd. 15 ante ego eras. \ B Hipponenses edd. iiireiurando T edd. 17 etiam om., m. 1 8. u. add. U 22 se om. V {m. 2 8. u. add) U i?3 inten- tatione edd. 27 paretur T pareatur VU cdd. 28 ante periurii w. 2 8. u. et add. V 30 implenda (a in ras.; fuitne um ?) V tenendum U

epistularum CXXVI. 17

munere sanctitatis praeminentium, monachorum ad perfectionem mandatorum Christi rerum etiam saarum distributione curren- tium quasi disceptaturi ponimus quaestionem?

12 Nam quid exilii uel deportationis aut relegationis nomine 5 promissa illa praesentia praegrauatur? obsecro te. puto, quod

presbyterium non est exilium. hoc ergo noster eligeret quam illud exilium? absit a nobis, ut sic sanctus dei et nobis caris- simus defendatur, absit, inquam, ut dicatur maluisse exilium quam presbyterium aut maluisse periurium quam exilium. haec

lo dicerem, si uere a nobis aut a populo iuratio ei fuisset extorta promittendae praesentiae; nunc uero non extorta est, dum negaretur, sed, dum offerretur. accepta et hoc ea spe, sicut supra diximus, quia per illam praesentiam creditum est eum etiam ad clericatum suscipiendum posse desiderantibus con-

lis sentire. postremc, quodlibet de nobis uel de Hipponiensibus sentiatur, long^ alia est eorum causa, qui coegerint iurare, quam eorum, qui non dicam coegerint, sed suaserint peierare. ipse etiam, de quo agitur, considerare non renuat, utrum sit peius sub quolibet timore ius iurandum an remoto timore ipso

20 periurium.

13 Deo gratias, quia non aliter Hipponienses promissum circa se impleri sentiunt, quam ut adsit uoluntate habitandi et eat, quo necesse fuerit, cum dispositione redeundi. nam si uerba iurationis adtenderent et exigerent, nuUo modo seruus dei

25 recedere quam uUo modo debuit peierare. sed quia crimen eorum esset non dico talem uirum sed quemlibet hominem sic tenere, nec ipsi aliam expectationem se habuisse proba- uerunt, qui audientes, quod rediturus abscesserit, gratulati sunt, nec aliud illis uerax iuratio debet quam id, quod ab

1 praeeminentium U edd. praeter r 2 reruin om. U 5 praegra- uantur U 6 est] 6 x (x exp,) U 7 sic] sit U 15 ipponensibus V Hipponenaibus edd. 17 dico edd. cogerint V {m. 2 coegerint) U

19 timore ipsum flar ipso timore m 21 ipponensea VU Hipponenses edd. 23 necessitate (itat exp,) B 24 nuUo] tam nullo edd. 25 re- cederet VU quam ullo, m. 2 quia nuUo V periurare U 29 iuratio h%8, alterum exp, T

XXXXIIII Ang. sect. U pa» 3 '^

18 S. AureliAugustini

illa expectauerunt. quid est autem, quod dicitur eum iuratione ore suo expressa exceptionem fecisse necessitatis? quasi non ore suo rursus hoc iussit auferri. certe ad populum quando ipse locutus est, tunc etiam interponeret. quod si fecisset, non utique responderetur: *Deo gratias*, sed ad illam rediretur 5 reclamationem, quae facta fuerat, quando sic a diacono reci- tatum est. et numquid ad rem pertinet, siue interposita sit ad recedendum necessitatis excusatio siue non sit? nihii ab illo aliud expectatum est quam id, quod supra diximus. expectationem autem eorum, quibus iuratur, quisquis deceperit, 10 non potest esse non peiiurus. 14 Piat ergo, quod promissum est, et infirmorum corda sanen- tur, ne tanto exemplo, quibus boc placuerit, ad imitandum periurium aedificentur, quibus autem displicet, iustissime dicant nuUi nostrum credendum esse non solnm promittenti aliquid 15 sed etiam iuranti. hinc enim potius cauendae siint linguae inimicorum, de quibus tamquam iaculis ad interficiendos in- firmos maior ille utitur inimicus. sed absit, ut de tali anima speremus aliud, quam quod dei timor inspirat et tanta, quae in illa est, excellentia sanctitatis hortatur. ego autem, quem «0 dicis etiam prohibere debuisse, fateor, non potui sic sapere, ut tanto uel tumultu uel offensione magis euerti uellem eccle- siam, cui seruio, quam id, quod a tali uiro nobis offerebatur, acciperc.

3 hoc rursum iusserit flam rursum iusserit r quando locutus est tunc etiam ipse U 5 respondetur T 6 sic ow. VU 10 autem om. H 11 esse non] non esse m, 2 in ras. V 15 est H 16 enim] etiam VU 18 utitur ille edd. 19 timor dei T 20 autem om. VU

quam T 22 ecclesia U

epistularum CXXVI. CXXVIL 19

CXXVII.

DOMINIS EXnniS MERITOQUE HONORABILIBUS AC DESIDE-

KABILIBUS FILIIS ARMENTARIO ET PAULINAE AUGUSTINUS

IN DOMINO SALUTEM.

1 & Vir egregius, filius meus Ruferius, adfinis uester, rettulit mihi. quid domino uoueritis. qua eius narratione hilaratus et ibidem metuens, ne aliud suadeat ille temptator, qui bonis talibus antiquitus inuidet, exhoiiandam paucis credidi caritatem tuam, domine eximie meritoque honorabilis et desiderabilis 10 fili, ut cogites, quod in diuinis eloquiis legitnr: Ne tardes conuerti ad dominum neque differas de die in diem atque arripias curesque reddendum, quod ei te uouisse nosti, qui et debita exigit et promissa persoluit. nam et hoc scriptum est: Vouete et reddite domino deo nostro. quamquam

10 Eccli. 5, 8 U Ps. 75, 12

H = cod. Palatims 210 8. VII.

P = cod. Parisinus nou, acq. 1448 «. IX,

J»i = cod. Parisinus nou. acq. 1443 «. IX— X,

E = cod. aieltmhamensis 1712 (M 504) s, X in.

I = cod. Palatinxis 211 s. X.

M == cod, Monacensis 6266 s. X,

A = cod. AudomaropolitantM 76, 8, 9 s. X — XI.

C = cod. Casinensis W^ s, XI.

P' =s cod. Parisinus nou. acq. 1444 s. XI,

2 eximiis his, allerum del, H ////////meritoque (ras, 2 — 3 l) M me- ritisque, m 1 corr. meritoque H merito P uenerabilibus HP; cf. u. 9; p. 29, 12 3 fratribus in ras, m, ut uid, 2; fuisse uid. filiis C

post augnstinus in marg. eps (m. 1?) H augustinus eps PE 6 quod HPP^ domino] d6 {exp.) doraino P^ uos domino P* noueritis,

m. 2 uoueritis M hilaratas M hilarat'«« (fuitne is ?) A ezhilaratus m 7 item P* 8 inuidit H {jpostr. i a m. in ras.) PE exhortandum HPE extandam. m. 2 excitandam A creddi, m. 2 credidi A 9 et] ac HE see. u. 2; sed cf p. 29, 12 10 loquitur, m. 1 corr. legitur

P* 11 differes / de die« I 12 uobisse, m. 1 corr. uouisse H

nooisse, eorr. (m. 1?) uouisse P* nouisti C nosti] nosse, m. 2 supra nouisse C 13 debita te exigit H debita a te exigit E persoluat, nt. ut uid. 1 corr. persoluit H 14 uouite P* (m. 1 corr. uouete) I

{corr. uonete) uestro PUMACP^ edd. sec. Vulg. (Septuag. tjfiwv)

2*

20 S. AureliAugustini

etsi Don uouisses, quid aliud tibi suadendum fuit aut quid melius ab homine fieri potest, quam ut ei se restituat, a quo institutus est, praesertim quia caritatis erga nos dei tantum apparuit atque inluxit indicium, ut filium suum unigenitum mitteret, qui pro nobis moreretur? restat ergo, ut fiat, quod s apostolus ait, propterea mortuum esse Ghristum, ut, qui niuunt, iam non sibi uiuant sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit, nisi forte adhuc mundus amandus est tanta rerum labe contritus, ut etiam speciem seductionis amiserit. nam quantum illi laudandi atque praedi- lo candi^ qui dignati non sunt cum mundo etiam floreote florere, tantum increpandi et accusandi sunt, quos perire cum pereunte delectat.

Labores et pericula et exitia huius transitoriae uitae si pro eadem uita quandoque finienda subeuntur, ut mors eius non i& omnino auferatur, sed paululum differatur, quanto magis pro aeterna subeunda sunt, ubi mortem nec natura sollicite cauet nec ignauia turpiter timet nec sapientia fortiter sustinet! nulli quippe erit, quae non erit. habeat igitur te uita aetema in dilectoribus suis. nonne cernis, haec uita miserabilis et egena to quam uehementes habeat quantumque sibi obliget amatores

6 n Cor. 5, 16

1 nouisses, m, 2 nouisses F^ qui^ m. 2 quid I tibi om. MA

2 se om. MA restituat (a ex corr. m. 1) I 3 caritas H (m. 1 corr. caritatis) P 4 eluiit P^IMAP^ edd. 5 moriretur, w. 1 corr. more- retur P moreret (^ m. ^ut uid. 2) M 7 uiuant C non sibi iam

IMACP^ edd. 8 mortuos M 9 tanta] et tanta P^ 11 qui, m. 2 sunt qui C sunt | qui, sed utmmque uocabulum ultra u. in marg. (m. 1 ?) H sunt qui PE dignati sunt {om. non) P^ [m. 2 dedignati sunt) M (m. 1 corr. dignati non sunt) etiam cum mundo P edd. florere]

flore M 12 pereunt, corr. (m. 1 ?) pereunte M 14 liuius om. P

15 ei*8 (u eras.) P 16 quando, m. 2 quanto C 17 subeda, m. 1 corr. subeunda P^ 18 sapia, m. 1 corr. sapientia P 19 qd. (^ m. 2 ex u; in ras. fuisse uid. e) M habet C in dilectoribus suis uita

aeterna HPE 20 non MA mirabilia M 21 uehementer H (m. 1 corr. uehementes) AP^ sibi om. MA obleget, corr. obliget /

epistularuM CXXVII. 21

8U0S? qui tamen periculo eius saepe turbati citius eam finiunt 60 ipso, quo finire formidant, et mortem dum declinant, acce- lerant, ueluti si quisquam fluuio rapiendus inruat latronem bestiamue fugiendo. iactant in mare tempestate saeuiente ali-

6 quando et alimenta et, ut uiuant, proiciunt, unde uiuunt, ne cito finiatur, quod uel in labore uiuitur. quantis laboribus agitur, ut longiore tempore laboretur! et mors cum inpendere coeperit, ideo cauetur; ut diutius timeatur. nam inter tot casus fragilitatis humanae quam multae mortes timentur, quarum

io cei-te una cum uenerit, restat ceteras non timeri! et tamen fugitur una, ut omnes timeantur. quibus excruciantur doloribus, qui curantur a medicis et secantur! numquid ut non morian- tur? sed ut aliquanto serius moriantur. multi cruciatus sus- cipiuntur certi, ut pauci dies adiciantur incerti, et nonnumquam

45 ipsis doloribus uicti continuo moiiuntur, quos mortis timore suscipiunt, et cum omnino non eligant uitam finire, ne dole- ant, sed dolere, ne finiant, accidit eis, ut et doleant et finiant, noD solum quia et sanati uitam utique finiunt post dolores, quae tantis po«nis comparata nec sempitema esse potest, quia

1 eiu8 periculo P 2 quo om. E q, m. ^ qua Jlf accere spatio 3 — 4 l. relicto, m. 2 accelerant C 3 ai oi»., m. ut uid. 1 add. P^

fluuia, corr. fluuio I irruat in latronem bestiam fugiendo HPE

latonem, m. 1 corr. latronem M 4 tempestate saeuiende P tempestate seuiente (m. 2 tempestates seuientee, aed utrumgue s exp.) M tempe- state saeuientes 1 5 uiunt H (m. 1 corr. uiuunt) E uiuuint A uiuant MP^ (m. 2 uiuunt) nec (c del) C 6 quod— uiuitur om. P 7 uti- tur HPE 8 tot casus] occasasus (ae del.) H occasus PE 10 ce//'/ste {ras. 1—2 l), eorr. (m. l?) c?/7//rte P^ 11 ut] cum CP^ edd. praeter m eicuciantur, corr. (m. 1?) excruciantur I 12 qui curantur a

medicis et] qui curantur doloribus et HP uel ceteris omissis E 13 ali- qnantoser uis C aliquando serius P^M multi cruciatus suscipiuutur

offi., m. 2 add. I suspiciuntur, m. ut uid. 1 corr. suscipiuntur P^ suspi- tinntar, m. 2 euscipiuntur F^ 14 et] ut E noD»numquam (fuiine q in ras. ?) P^ 15 uicti om. HPE timores I 16 suscipiuntur (ur del.) H ne] nec E 17 sed dolere ne finiant om. P^ dolore lA dolorem HPE ne om. I pr. et om. IMACP^ edd. 18 utique uitam edd. 19 poenitus (tn m. 2 del.) P^ qua, corr. (m. 2 ?) quia H

22 S. Aureli Augustini

mortalis est, nec diuturna, quia tota breuis est, nec de ipso breui spatio sui secura, quia semper incerta est, uerum etiam quod aliquando eam dolore finierunt, quam ne finirent, dolere uoluerunt.

Habet etiam hoc magnum malum ac uehementer execrandum s et horrendum nimius amor uitae istius, quod multi, dum uolunt paulo diutius uiuere, grauiter oiFendunt deum, apud quem est fons uitae, atque ita, dum ab eis frustra, qui necessario futurus est uitae finis, metuitur, illinc prohibentur, ubi sine fine uiuitur. huc accedit, quia uita misera, etiam si lo posset esse pei-petua, nuUo modo beatae uitae etiam breuis- simae comparanda est. et tamen isti amando miserrimam atque breuissimam perdunt beatissimam ac sempiternam, cum in hac ipsa, quam male diligunt, hoc uelint. quod in altera perdunt, quia utique in ista nec miseriam diligunt, nam beati esse 15 uolunt, nec breuitatem, nam eam finire nolunt; tantum quia uita est, sic amatur, ut saepe propter eam licet miseram et breuem beata et sempiterna amittatur.

His consideratis quid magnum uita aeterna iubeat amatori- bus suis, cum se iubet sic amari, quem ad modum haec ama- so tur a suis? an uero dignum est uel ferendum, cum contem-

7 Ps. 35, 10

1 diuma / 2 s^patio E spatia, m. 1 corr. spatio M sui om, HPE

quia] quae HPE 3 dolere M quam — uoluerunt om. MA do- Uere P^ dolore EI 6 nius, m. 2 nimius P^ istius uitae P uitae (ae ex corr. m. 1, fuisse uid. et) A 8 ab om, P^ 9 illic PP^ (m, 1 corr. illinc) A 10 accedit (e ras. incerium) P accidit E quia 8i

uita HPE miaera uita M si om. E 11 possit MA esse in ras. m. 2 P^ et esset HPE nullo modo etiam beatae uitae//;// / /

(fuitne etiam beatae.^) etiam P 12 esset HPE 15 in ista om. P

in ista m nec (m del. m. ut uid. 1) H miseram E 16 finiri edd.

uolunt PMA 18 beata* (m eras.) P^ amittatur (pofit. a m ras. m. 2) H 19 quid niagnum quid magnum, m. 2 quid niagnum quid

impossibile H quid magnum quid impossibile PE iubeat (a del.) H inbet PP^E edd. praeter a 20 si, m. 2 sic I haec# C amatura J/ (^corr. aniatur a) A (m. 2 amatur a)

epistularum CXXVll. 23

nuntur omnia, quae amantur in mundo, ut uita post paululum finienda saltem ipsum paululum teneatur in mundo, et non contemnitnr mundus, ut obtineatur uita, quae sine fine apnd illum est, per quem factus estmundus? modo cum ipsa Roma,

5 domicilium clarissimi imperii, barbarico uastaretur incursu, quam multi uitae huius temporalis amatores, ut eam uel infeliciter pro- ducendam nudamque redimerent, dederunt omnia, quae illi non solum oblectandae et ornandae uerum etiam sustentandae tuen- daeque seruabant! solent certe amatores illis, quas amant, ut

10 eas babeant, multa conferre; isti amatam suam non haberent, nisi amando inopem reddidissent, nec ei multa conferrent, sed cuncta potius auferrent, ne sibi eam hostis aufenet. nec eorum reprehendo consilium; quis enim nesciat perituram fuisse ipsam, si non ea perissent, quae recondita fuerant propter

15 ipsam? quamuis et quidam perdiderint prius illa mox ipsam, quidam uero licet parati cuncta perdere propter ipsam prius perdiderint ipsam. sed hinc admonendi sumus, quales aeternae uitae dilectores esse debeamus, ut propter eam contemnamus cuncta superflaa, cum pro hac transitoria uita contempta sint,

20 quae illi fuerant necessaria.

Neque enim amatam nostram sicut illi suam, ut teneamus^ expoliamus, sed illi aeternae adipiscendae istam temporalem uelut famulam expeditiorem seruire facimus, si eam nec orna- mentorum uanorum uinculis alligemus nec curarum noxiarum

1 omniaq; amantur I ut] et HP post ow., m, 1 add. P^ pos H 2 non>» (fuit on) H 3 apud illum (rcu. et corr. ex illud) est / apud est illum punctia carr. M apud illum (om. est) P 6 huius uitae edd, 7 dederunt (poat d in ras. m. ut uid. 1; fuitne \?) H omniaq;, m. 2 omnia quae I 8 omandae] optinendae P^ uerum etiam sustentandae tuendae om.^ m. 2 add. I sustendae, m. 1 corr. snstentandae M

9 seruabant (jpost. a ex ras.) P seruabunt H 11 conferent, m. 2 con- ferrent I 12 ne# (c eras.) P^ nec lA hostes E hostis (postr. l.

m. 2 in ras. 2 l.) M auferrent EC 14 ipsa I periissent m

condita HP 15 perdiderunt HPE illam PC 17 perdidef G perdiderunt HPE 18 propter ea I propterea P^MACP^ 19 hic m. 2 hac I 22 expoliamua] sed expoliamus (sed del.) H expoliemus E 23 eipeditione MA si» (c eras. ?) P^

24 S. AureliAngustini

sarcinis oneremus audiamusque dominum, qui nobis illam uitam summo ardore desiderandani fidelissime pollicetur, uelu in totius mundi contione clamantem: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite iugum meum super uos et discite a me, & quoniam mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem animabus uestris; iugum enim meum lene est et onus meum leue est. haec disciplina piae humili- tatis uentosam et turbidam cupiditatem auidam rerum extra nostram potestatem constitutarum pellit ex animo et quodam lo modo expirat. ibi enim labor, ubi multa quaeruntur et diliguntur, quibus adipiscendis atque retinendis uoluntas non satis est, quia consequentem non habet facultatem. iusta uero uita, cum uolu- mus, adest, quia eam ipsam plene uelle iustitia est nec plus aliquid perficienda iustitia quam perfectam uoluntatem requirit. is uide, si labor est, ubi uelle satis est. unde diuinitus dictum est: Pax in terra hominibus bonae uoluntatis. ubi pax, ibi requies; ubi requies, ibi finis appetendi et nulla causa laborandi. sed haec uoluntas ut plena sit, oportet ut sana sit; erit autem sana, si medicum non refugiat, cuius solius gratia so sanari potest a morbo desideriorum noxiorum. ipse est ergo medicus, qui clamat: Venite ad me omnes, qui laboratis, iugum suum lene et onus leue dicens, quia diffusa per

3 Matth. 11, 28—30 17 Luc. 2, 14 23 Rom. 5, 5

2 uitam om. HPE 3 concionem {pr, o in ras.; m del.) H condi-

tione P condicione C contentione M 4 honerati P* (h ercM,) C ono-

rati M 5 supuper (pu del.) H 6 quia m. aec. V%Ug. 7 animanibns

M animis P* lenej leue E suaue I {ras. et corr. m. 2; fuisse vid.

leue) A sec. Vulg. 8 est {post lene) his H om. PI edd. leue | haec

(om. est) P2 9 cupiditatem om. HPE 10 constitutwarnm {fuitne

ar ?) P' 1 1 expilat P^ expiat HPE requiruntur I 13 habere,

m. 2 habet A uita* (m eras.) P^ 14 adest om. C 16 uidc ras.

ex unde I uide, m. 2 unde C est {ante ubi) om.. m. 1 add. M

dictuni est diuinitus punctis corr. M 17 in terra] inter (wi. 3 del^

A 21 noxi«oram P* noxiorum (orum «i. ut uid. 2) I suorum noii-

orani HPE ego, m. 2 ergo M 23 lene] leue I et] est C

onus suum leue HPE

epistularum CXXVir. 25

spiritum sanctum caritate in cordibus nostris pro- fecto amabitur, quod iubebitur, et non erit asperum nec one- rosum, si sub hoc uno iugo quanto minus tumida tanto magis libera ceruice seruiatur. et baec est una sarcina, qua eius 5 baiulus non premitur, sed leuatur. diuitiae si diliguntur, ibi seruentur, ubi perire non possunt; honor si diligitur, illic habeatur, ubi nemo indignus honoratur; salus si diligitur, ibi adipiscenda desideretur, ubi adeptae nihil timetur; uita si diligitur, ibi adquiratur, ubi nuUa morte finitur. 6 10 Reddite igitur, quod uouistis, quia uos ipsi estis et ei uos redditis, a quo estis; reddite, obsecro. neque enim, quod red- ditis, reddendo minuetur, sed potius seruabitur et augebitur; benignus enim exactor est, non egenus, et qui non crescat ex redditis, sed in se crescere faciat redditores. huic ergo quod 15 non redditur, perditur, quod autem redditur, reddenti additur, immo uero in eo, cui redditur, reddens ipse sernatur. id ipsum quippe erit redditum et redditor, quia id ipsum erat debitum et debitor. deo namque se ipsum homo debet eique reddendus est, ut beatus sit, a quo accepit, ut sit. hoc significat, quod 20 in euangelio dominus ait: Beddite Caesari, quae Cae-

20 Matth. 22, 21; Marc. 12, 17; Luc. 20, 25

1 caritatS (^^ eras.) M 2 iuuebitur, m. 1 corr. iubebitur P^ iubetur A Irm uidebitur aef asperum] aslpidum P^ •onerosum (h eras,) P' 3 si om. HPP^E iugo uno M minus] magis M 4 serui- tur HPP^E qU P^ ee M qua. P' quia (i exp.) P^ ei'/// (parua ras.) P* 5 baiulus (iu m, ut uid. 2) I si om., m. 1 (?)

add. H diligitur, m. 1 corr. diliguntur M 6 possent, m. 1 carr, posaant P illic in ras. P 7 nemo] nuUus HPE diligitur (gi m, 2) I 8 adepte, eorr, adepta I adepta HPP^EMC (sed postr. l. m, 2) ae

si om. MA (m. 3 add,) 9 diligitur (gi m. 2) I adquiiitnr, m, 2 a Iquiratur P^ sinitur, m. 1 corr. finitur H 10 ipsius P 11 red- ditis] reddatis E redditis quod C 12 minuitur HPE augetur P^ 13 exauctor H egens C crescit M 14 redditia ex redditu m, 1 P

in se crescere] increscere A crescere M facit M 15 praeditur,

m. 2 perditur I reddenti] et reddenti HPE reddendi, m. 2 redden- ti If 16 in eo om, HPE ipse reddens edd. seruiatur C 18 debet homo MACP^ edd, 19 est om. A accepit ut] acceptus P 20 Caesaiil caesaris P caesari (m. 2 caesaris) sunt 1 sunt caesaris AC sec, Vnlg.

2o S. AureliAugiistini

saris sunt, et deo, quae dei sunt. hoc enim dixit, cum sibi demonstrato nummo et quaesito, cuius haberet imaginem, responsum esset: 'Caesaris*, ut hinc intellegerent, quod deus exigeret ab homine imaginem suam in homine ipso, sicut suam Caesar exigebat in nummo. quanto magis ergo reddenda est, 5 cum promittitur, cui etiam non promissa debetur!

Quapropter, carissime, possem quidem pro mea quantula- cumque facultatula sancti propositi, quod deo. uouisse uos comperi, uberius laudare fructum ac demonstrare, quid distet inter Christianos dilectores mundi huius et contemptores, 10 quamuis iideles utrique dicantur, eodem utrique lauacro sacri fontis abluti sint, eisdem inbuti consecratique mysteriis, utri- que eiusdem euangelii non auditores tantum uerum etiam praedicatores nec utrique tamen regni dei lucisque participes et uitae aeternae* quae sola est beata, coheredes. dominus i& enim lesus non ab eis, qui non audiunt, sed eos inter se au- ditores uerborum suorum latissimo limite, non tenui distinc- tione discreuit: Qui audit, inquit, uerba mea haec et facitea, similaboeumuiroprudenti, quiaedificauit domum suam super petram: descendit pluuia, uene- 20 runt flumina, flauerunt uenti et impegerunt in domum illam et non cecidit; fundata enim erat

18 Matth. 7, 24—27; Luc. 6, 47-49

2 demonstrato sibi M questo A questio M questio, m. 2 queeito P^ habet C maginem, w. 2 imaginem I 4 exigeret, corr, (m. 1 ?) exigerat P eiegerat E Caesar suam flrm suam om. P 5 ergo magis M 7 poBse C me P^ 8 facultatulas (s del.) H facultati- cula E uouisse (uis corr.) I uobisse, m. 2 uouisse M 9 uberius

om. HPE 11 sacro fontis C sacristantis H sacrie tantis PE 12 ab- luti sunt PECP^ (m. 1 ? corr, abluti sint) edd. ablutis in I conse-

cratisqoe (post. s del.) H 13 adiutores I 14 dei ofn. M 15 beata participes coheredes H (her in ras. m. ut uid. 1) PE dominus in

marg. ante u. m. 1 H 16 eos qui inter P^ 18 baec om, HPA

19 ea in fine «. om. P* 20 supra EMA edd. sec. Vulg. 22 et non cecidit— in domum illam om. C et ow., m J add. M fundafiita (rti m. 1 del.) M

epietularum CXXVII. 27

super petram. qui autem audit uerba mea haec et non facit ea, similabo eum uiro stulto, qui aedi- ficauit domum suam super harenam: descendit pluuia, uenerunt flumina, flauerunt uenti et im-

5 pegerunt in domum illara et cecidit et facta est rnina eius magna. audire ergo uerba illa aedificare est; in hoc utrique pares sunt, in faciendo autem et uon faciendo, quod audiunt, tantum dispares, quantum aedificium petrae soliditate fundatum dispar est ei, quod sine uUo fundamento

10 facili harenae mobilitate subuertitur. nec ideo, quisquis omnino non audit, tutius sibi aliquid comparat; nihil enim aedificans sine uUo tecto multo facilius obruendus, rapiendus et disper- gendus imbribus, fluuiis uentisque donatur.

Possem etiam pro modulo meo eosdera ipsos pertinentes

15 ad dexteram regnumque caelorum in suis gradibus meritisque distinguere atque ostendere, quo differat uita coniugalis filios procreantium patrum matrumque familias uerum tamen religio- somm ac piorum ab ea uita, quam uos deo uouistis, si nunc ad eam uouendam exhortandus esses; sed quia iam uouisti,

so iam te obstrinxisti, aliud tibi facere non licet. priusquam esses uoti reus, liberum fuit, quo esses inferior, quamuis non

1 supra EMA edd. sec, Vulg. adit, w. 1 corr. audit M 3 descen- dit • (a ercw.) pluuia P* 4 uerunt, m. 1 corr, uenerunt M 5 pro in ras.; fuisse uid. in P^ domft E 6 eri^o om. HPE illa uerba IMACF^ edd. 8 tantum] in tantum C dispar est IM (m. ut uid. 2 dispares) AJP^ (ras. et eorr. m. 2 dispares) aedificio» M 9 solidi- tatae (dit in ras. alia m; a ante e del.) H soliditatem I solidate C

ei, aed i poatea (m. 1 ?) add. et super e eras. uid. ^ M 10 faciliare nemobilitate C nobilitate A subuertuntur P 11 totius MCP^ (m. 2 tutius) aedificat HPE 12 rapiendus obruendus HPE 18 flu- uiis] pluuiis HP do] (natur in fine pag. om.) C 14 possim IMACP^ edd. praeter m 15 meritis, corr. (m. 1 ?) meritisq. M 16 ostenderet {del. postr. l.) H ostende|, corr. (m. 1 ?) ostendere M quod P^IA

quid HP uita* (m eras.) P^ 17 matrum (om. que) M tamen] t& M 18 «ac (h eras.) F^ ab ea] a beata AP^ ae 19 uouendum E

sed om. HPE 20 obstriniisti, '// E 21 esaes om., m. 2 add. esse I

liberum tibi fuit HPE csse' m. 2 esses P^

28 S. AureliAugustini

sit gratulanda libeiias, qua fit, ut non debeatur, quod cum lucro redditur. nunc uero, quia tenetur apud deum sponsio tua, non te ad magnam iustitiam inuito, sed a magna iniquitate deterreo. non enim talis eris, si non feceris, quod uouisti, qualis mansisses, si nihil tale uouisses. minor enim tunc esses, 5 nen peior; modo autem tanto — quod absit — miserior, si fidem deo fregeris, quanto beatior, si persolueris. nec ideo te uouisse paeniteat, immo gaude iam tibi non licere, quod cum tuo detrimento licuisset. adgredere itaque intrepidus et dicta imple factis; ipse adiuuabit, qui uota tua expetit. felix est neces- 10 sitas, quae in meliora compellit.

TJna sola esse causa posset, qua te id, quod uouisti, non solum non hortaremur, uerum etiam prohiberemus implere, si forte tua coniux hoc tecum suscipere animi seu carnis in- firmitate recusaret. nam et uouenda talia non sunt a coniugatis 15 nisi ex consensu et uoluntate communi et, si praepropere factum fuerit, magis est corrigenda temeritas quam persoluenda promissio. neque enim deus exigit, si quis ex alieno aliquid uouerit, sed potius usurpare uetat alienum. diuina quippe de hac re per apostolum est prolata sententia: Uxor non habet 20 potestatem corporis sui sed uir; similiter et uir non habet potestatem sui corporis sed mulier. sexum

20 I Cor. 7, 4

1 gratulabunda C 2 reddit, m. 2 redditur I tenetur (tur ex corr. m. 1} H 3 a om, P a* (d eras.) P^ inquitate P 5 miror HPE

tunc, m. 2 si tunc H si tunc PE 6 non om.. m. 1 add. H tantum IMCP^ raiaereor, m. 2 miserior C 8 paeniat, m. 2 paeniteat A

iam gaude C non sic licere CP^ 10 adiuuauit^ m. 2 adiuuabit I

expetit (pr. t in ras.) H capetit (»?c.O E 11 in (n in raa.) H

12 causa esse HEC caasa -fi* P qua te] quae (e del.) H que P qua E 14 coniuz forte tua C 15 uouenda cum ras. mper a M uouendo, m. 2 uouenda P^ a om. HPE IG prope, m. ut uid. 1 corr, propere H propere E opere P 19 usurpare (usurp in ras.) P uetat cum ras. ante u et supra P 20 est om. MA sapientia MA potestateni non habet sui corporis HPE 22 corporis sui IMACP^ edd. seiuni iiomine (exum nom in ras ) P

epistularum CXXVII. 29

nomine corporis niincupauit. sed cum illam tam paratam esse audiam deo dicare continentiam, ut eo solo impediatur, si tibi debitum reddere coniugali iure compellitur, ambo deo reddite, quod ambo uouistis, ut illi persoluatur, quod ab alterutro non

& exigitis. si continentia uirtus est, sicuti est, cur ad eam sit proraptior sexus infirmior, cum uirtus a uiro potius cognomi- nata uideatur, sicut similitudo uocabuli resonat? noli ergo uir abborrere a nirtute, quam mnlier est parata suscipere. sit uester consensus oblatio ad supernum altare creatoris et uicta

10 concupiscentia tanto fortius quanto sanctius uinculum caritatis. gaudeamus de uobis in abundanti gratia Christi, domini eiimii meritoque honorabiles et desiderabiles tilii.

6 Cic. Tu8c. disp. 11 18, 43

1 nomine] non Ue P^ audiam esse HPE 2 dicere, w. 1 corr. dicare P^ 3 debitam, m. 1 corr, debitum H compellitur^ m. 2 com- pellatur P^ compellit E compellatur HP deo (o eo; i m. wt uid. 1)

P* reddere A 4 ab oi». M 5 exegistis C secuti A cura 6ea,mIIIHIII, m. ^ cur ad emlllllHI (ras. 2—3 l) P^ 6 promtiora (a

del.) H promptios I potius a uiro C cognata, m. 1 eorr. cogno- minata H 7 uir om. P 8 aberrare P^ muli, m. ut uid. 1 corr. malier H sic P* 9 altere {corr. altare) m 1 11 gaudeamus] et alia manu gaudeamus HPE in babundantia gratia I in abundantia gratiae P* domine, corr. (m. 1 ?) domini P* 12 desiderabilis, m. 2 desiderabiles I

30 S, AureliAugustini

CXXVIII.

HONORABILI AC DILECTISSIMO FILIO V. C. ET SPECTABILI

TRIBUNO ET NOTARIO MARCELLINO AURELIUS, SILVANUS ET

UNIVERSI EPISCOPI CATHOLICI.

1 Edicto spectabilitatis tuae, quo nostrae conlationis tranquilli- 5 tati quietique seruandae et ueritati manifestandae muniendae- que consultum est, in omnibus nos consentire, sicut admonere dignatus es, per has litteras intimamus, hoc est de loco et tempore ipsius conlationis et de numero eorum, quos praesen- tes esse oportebit. consentimus etiam, ut hi, quibus conferendi 10 delegamus officium, subscribant prosecutionibus suis inque illo scripto, quo eis hoc munus inponimus ratumque nos habituros, quod egerint, pollicemur, subscriptiones omnium nostrum non solum habeas factas uerum etiam, cum fiunt, ipse perspicias, admonituri quoque domino adiuuante populum Christianum, 15 ut a conlationis loco quietis et tranquillitatis gratia suum abstineat omnino conuentum et ea, quae aguntur, non, cum aguntur, audire festinet, sed, conscripta ut cognoscat, expectet, sicut ea te prolaturum omnibus promisisti.

2 Illo etiam ueritate confisi nos uinculo condicionis obstringi- 20 mus, ut, si nobis hi, cum quibus agimus, demonstrare potue- rint, cum secundum dei promissa populi Christiani usquequa-

Ep. CXXVIII et CXXIX iti aciis coUationis Carthaginenm (Mansi sacrorum conciliorum collectio tom. IV p. 61—66) nobia ira- ditae atmt, ep. C XXVIII eiiam in Augustini libro de gestis cum Emeriio c. 5—7f unde Maurini eas in episiularum corpus transiulerunt.

Acta coUationis Carthaginensis:

P = cod. Parisinus 1546 s. IX. S. Augustini liber de gestis cum Emerito:

G = cod. GraiianopoUianus 152 s. XIII; desunt: p. 30, 8 hoc— 19; p. 34, 1 Aurelius— 4

2 a C et epect' trib' et not' P 5 collationi P 6 muniendaequej ac muniendae G 10 hii P 11 inquae P 12 hoc om., s. u. m. 3 add. P ratunque, exp. n m. ut uid. 2 corr. rataque P 20 illa G 21 hii P hoc G ii m

epistularum CXXVIII. 31

que crescendo iam magnam partem orbis implerent et in cetera dilatarentur implenda, subito ecclesiam Christi nescio quorum, quos isti accasant, peccatorum perisse contagio et in sola remansisse parte Donati, si hoc, ut dictum est, demon-

6 strare potuerint, nullos apud eos honores episcopalis muneris requiremus, sed eorum sequemur pro sola aeterna salute con- silium, quibus tanti gratiam beneficii pro cognita ueritato debe- bimus. si autem nos potius ualuerimus ostendere ecclesiam Ghristi omnium non solum Africanarum uerum etiam trans-

10 marinarum prouinciarum multarumque gentium spatia feracis- sima populomm copia iam tenentem et, sicut scriptum est, toto mundo fructificantem atque crescentem nullorum hominum sibi commixtoioim peccatis perire potuisse, si denique ipsorum, quos tunc accusare uoluerunt potius quam conuincere ualue-

15 runt, quaestionem demonstrauerimus esse finitam, quamuis non in eis ecclesiae causa consistat, et Gaecilianum innocentem illos autem uiolentos et calumniosos esse iudicatos ab eo im- peratore, ad cuius examen criminationes suas ultro accusando miserunt, postremo si, quicquid de peccatis quorumlibet homi-

ao num diierint, uel humanis documentis uel diuinis probauerimus aut eorum innocentiam falsis criminibus appetitam aut Ghristi ecclesiam, cuius communioni cohaeremus, nuUis eorum delictis esse destructam, sic eius nobiscum teneant unitatem, ut non solum uiam salutis inueniant, sed nec honorem episcopatus

s5 amittant. neque enim in eis diuinae sacramenta ueritatis sed commenta humani detestamur erroris, quibus sublatis fraternum pectus amplectimur Ghristiana nobis caritate coniunctum, quod nunc dolemus dissensione diabolica separatum.

12 Col. 1, 6

1 impIeBsent G in ceteram dilatarentur implendam G m 3 peri- isse ifi contagione G 4 parte donati remansisse G 5 episcopalis muneris] episcopatus G 6 aetema om. G 9 uerum] b; G 10 mul- tamm {om. que) G 15 demonstrauerimus esne finitam] definitam G

16 ecclesiae causa] ecclesia G 17 autem om, G 19 quicquid] quid G 27 complecterour G

32 S. AureliAugustini

3 Poterit quippe unusquisque nostrum honoris sibi socio copulato uicissim sedere eminentius sicut peregrino episcopo iuxta considente coUega. boc cum alternis basilicis utrimque conceditur, uterque ab alterutro honore mutuo praeuenitur, quia, ubi perceptio caritatis dilatauerit corda, possessio pacis s non fit angusta, ut uno eorum defuncto deinceps iam singulis singuli pristino more succedant. nec nouum aliquid fiet; nam hoc ab ipsius separationis exordio in eis, qui damnato nefariae discissionis eiTore unitatis dulcedinem uel sero sapuerunt, catholica dilectio custodiuit. aut si forte Christiani populi lo singulis delectantur episcopis et duorum consortium inusitata

- rerum facie tolerare non possunt, utrique de medio secedamus et ecclesiis in singulis damnata schismatis causa in unitate pacifica constitutis ab his, qui singuli in ecclesiis singulis inuenientur, unitati factae per loca necessaria singuli consti- i& tuantur episcopi. quid enim dubitemus redemptori nostro sacrificium istius humilitatis ofi^eneP an uero ille de caelis in membra humana descendit, ut membra eius essemus, et nos, ne ipsa eius membra crudeli diuisione lanientur, de cathedris descendere formidamus? propter nos nihil sufficientius quam »o Christiani fideles et oboedientes sumus; hoc ergo semper simus. episcopi autem propter Christianos populos ordinamur; quod ergo Christianis populis ad Christianam pacem prodest, hoc de nostro episcopatu faciamus. si serui utiles sumus, cur domini aeternis lucris pro nostris temporalibus sublimitatibus m inuidemus? episcopalis dignitas fructuosior nobis erit, si gregem Christi magis deposita collegerit quam retenta disper-

3 considente coUega G utrumq; G 4 uterque ab alterutro honore mutuo praeuenitur] utroque alterum cum honore mutuo preueniente G 5 praeceptio G m 7 succendant P 8 ab] ex G 9 discis sensionis {sen w. ut uid. 1 exp.) P dissensionis G 10 populi christiani G

12 (liscedanms G 13 ecclesiis singulis G 14 qui singuli in ecclesiis singulis inuenientur] singulis in ecclesiis singulis annuentib; G 15 uni- taie facta m loca] longa P 18 descendit humana G ut

om., 8. u. m. 1 add. P 22 sunius G 24 quur P 27 deposita niagis G

epiBtularura CXXVIII. 33

serit; nam qua fronte in futuro saeculo promissum a Christo sperabimus honorem, si Christianam in hoc saeculo noster honor impedit unitatem? ^ Haec propterea praestantiae tuae scribenda curauimus, ut et

5 per te innotescant omnibus. postulamus, ut in adiutorio domini dei nostri, quo admonente ista promittimus et quo adiuuante nos implere posse confidimus, etiam ante conlationem, si fieri potest, corda hominum uel infirma uel dura pia caritas aut sanet aut edomet ac sic iam pacificis mentibus non resistamus

10 manifestissimae ueritati et disputationem nostram uel praece- damus concordia uel sequamur. neque enim desperare debemus, si recolunt beatos esse pacificos, quoniam ipsi filii dei uocabuntur, multo dignius et facilius eos uelle, ut pars Donati uniuerso orbi Christiano reconcilietur, quam uni-

16 uersus orbis Christianus a parte Donati rebaptizetur, cum praesertim de Maximiani sacrilego et damnato schisroate uenientes, quos etiam terrenarum potestatum iussionibus in- sectando emendare curarunt, tanta dilectione quaesierint, ut nec baptismum ab eis datum rescindere auderent et quosdam

so eorum damnatos sine ulla honoris eorum deminutione sus- ciperent, quosdam uero in illius discissionis societate inpollu- tos fuisse censerent. quorum inter se concordiae non inuide- mus; sed eos certe oportet aduertere, quam pie tanto studio ramum a se fractum radix catholica inquirit, si ramus ipse

25 similiter a se paruum fragmen incisum sic colligere laborauit, [Et alia manu:]

12 Matth. 5, 9 24 Rom. 11, 16

T

1 futoro, m. 1 corr. futoro P saeculo (0 ex corr. m. 2) P 2 spe- rauimus P 4 ut et] et ut G^ 7 posse om., s. «. m. 1 add. P

10 nostram om. G 12 esse pacificos beatos G 14 uniuersos, m. 1

T

corr. uniuersos P 16 maximiajno, m. ut uid. 1 supra maximiani P

18 dilectione] diligentia G quaesierint, m. 2 quaesierant P quae-

Bierunt G ut fere totum macula ex atramento obductum P 20 eo- rum om. G diminutione G m 22 esse G 23 certe om, G

ramum a se fractum tanto etudio G 25 laborauerit G

XXXXlin Ang. sect. II pars 3 ^

34 S- Aureli Augastini

Optamus te, fili, in domino bene uaiere. Aurelius episcopus ecclesiae catholicae Carthaginensis huic epistulae subscripsi. [Item alia manu:] Siluanus senex ecclesiae Summensis subscripsi.

CXXIX. 5

HONORABILI AC DILECTISSIMO FILIO V. C. ET SPECTABILI

TRIBUNO ET NOTARIO MARCELLINO AURELIUS, SILVANUS ET

UNIVERSI EPISCOPI CATHOLICAE.

Multum nos soUicitos reddidit notoria uel litterae fratrum nostrorum, quos cupimus ad catholicam pacem a perniciosa lo dissensione conuerti, quod edicto nobilitatis tuae, quo ipsius disputationis nostrae tranquillitati quietique prouidisti, consen- tire noluerunt, ne forte etiamsi non omnes aliqui tamen eorum per multitudinis tumultum seu strepitum conlationem, quae pacifica et pacata esse debet, impediant. atque utinam ipsos 15 non pertemptet ista cogitatio et nos potius fallat ista su- spicio! et ideo si uelint omnes esse praesentes, ut, cum eis uisum fuerit, congregatis illuc etiam nobis simul inde egredi- amur concordes atque pacati et schismatica diuisione correcta fratemo unitatis Christi uinculo obstricti mirantibus et gau- to dentibus omnibus bonis dolente autem solo diabolo et simi- libus eius pariter in ecclesiam ad gratiarum actionem laudes- que deo reddendas ardentissima et lucidissima caritate per- gamus !

Quid enim magnum est, si oculus pacatus adtendat et 25 cogitatio Christiana non deserat considerare et uidere remotis humanis criminationibus seu ueris seu falsis in eis litteris

1 ep' eccV cathoV Kag' P 4 eccr summen' P Idem codex P, qui in ep. CXXVIIL

6 tr C P 7 TRIB' ET NOT' P 8 cathohci m; c/, p. 30, 4

11 N T P 14 que P 15 debent (n m. ^ del) P 17 si, w. 1 corr. se P 21 bonis om., s. u. m. 1 add. P 23 peragamns P

epistularum CXXVJII. CXXIX. 35

ecclesiam esse quaerendam, ubi Christus redemptor eius in- notuit? nam sicut non audimus contra Christum eos, qui dicunt corpus eius de sepulcro furatum a discipulis, sic non debemus audire contra eius ecclesiam eos, qui dicunt non eam esse

5 nisi in solis Afris et Afrorum paucissimis sociis. apostolus quippe dicit, quoniam ueraces Christiani membra sunt Christi. sicut ergo non credimus furto cuiusquam perisse carnem Christi raortuam de sepulcro, sic credere non debemus peccato cuius- quam uiua eius membra perisse de mundo. non est itaque

10 difficile, quoniam caput est Christus et corpus ecclesia, simul in euangelio commendatum uidere et caput contra calumnias ludaeorum et corpus contra criminationes haereticorum. nam quod legitar: Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die, contra eos est, qui dicunt mortuum

15 de sepulcro esse sublatum; quod autem sequitur: Et prae- dicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem, contra eos est, qui dicunt non esse ecclesiam in orbe terrarum, ut uno breui capitulo paucisque uerbis et

20 inimicus capitis et inimicus corporis repellatur et, si fideliter

adtenderit, corrigatur.

S Nam tenere istas inimicitias fratres nostros tanto magis

dolemus, quanto magis eos constat easdem scripturas nobis-

cum tenere, quibus haec apertissima testimonia continentur.

-25 ludaei quippe, qui negant resurrexisse Christum, saltem non accipiunt euangelium, isti autem fratres nostri utriusque testamenti auctoritate deuincti sunt et tamen criminari nos uolunt de euangelio tradito et nolunt ei credere recitato. sed nunc fortasse huius conlationis cura suscepta diligentius per-

^ scrutati sunt scripturas sanctas et, quia in eis innumerabilia

2 Matth. 27, 64; 28, 13 6 Eph. 4, 25 10 Eph. 4, 15; 5, 23; Col. 1, 18 13 Luc. 24, 46 15 Luc. 24, 47

3 eius (iu8 in ras. m. 1) F 7 periisse m 9 periisse »1 20 ini- niic'* (a era8.;'uix m. 1) capitis P 29 perscrutati (= perscrutaturi) P 30 acds P sacras m

3*

36 S. AureliAugustini

testimonia reppererunt, quibus promissa est ecclesia futura in* omnibus gentibus et toto orbe teiTarum, sicut eam reddi et praesentari coepisse in euangelio et in epistulis apostolicis et in actibus apostolorum uidemus, ubi et ipsa loca et ciuitates et prouinciae leguntur, per quas creuit incipiens ab Hierusalem, s- ut inde se etiam in Africam non migrando sed crescendo diffun- deret, non autem inuenerunt aliquod testimonium diuinorum eloquiorum, ubi dictum est eam perituram de ceteris partibus mundi et in sola Africa Donati parte mansuram et uiderunt, quam sit absurdum pro illa, quae fuerat peritura, tot testi- lo monia diuina recitari, pro ea uero, quae, sicut putant, fuerat domino placitura, nuUum eius testimonium reperiri, haec forte cogitantes ad finiendas uanas et pemiciosas et saluti aeternae contrarias inimicitias ad locum conlationis nostrae omnes con- uenire uoluerunt, non ut tumultus nouus oriatur, sed ut uetusta 15^ discordia finiatur.

Nam et illud, quo in nos solent gi-auiter inritari, quod reges terrae, quos tanto ante praedictum est Christo domino serui- turos, leges contra haereticos et schismaticos pro catholica pace constituunt, credimus quod aliquando cogitauerint non a> esse culpandum, quia et antiqui reges non solum gentis Hebraicae sed etiam alienigenae, ne quisquam contra deum Israhel, hoc est uerum deum non tantum faceret, sed uel di- ceret aliquid, omnes regni sui populos praeceptis minacissimis terruerunt et maiores istorum ipsam Caeciliani causam, unde 2^ nata est ista dissensio, ad Constantinum imperatorem per Anulinum proconsulem accusando miserunt, quod utique non ob aliud uidentur fecisse, nisi ut imperator Constantinus contra eos, qui superati essent, eis, qui superassent, aliquid regali auctoritate decerneret, totamque ipsam causam potue- 3»

18 Ps. 101, 23; Dan. 7, 27 3 et epistolis m 7 testimonio, m. 1 corr. testimonio P 12 testi-

V

monia, m. t corr. testimoni^ P 17 quo] quod (d exp.) F 22 alieni- j^enae quisquam P 27 anulinum, m. 3 anolinum P 30 decernerent {post. n m. 1 del.) P

epistularum CXXIX. 37

Tunt — et forte fecerunt ipsius conlationis necessitate — ar- chiuis publicis perscmtatis inuenire olim esse finitam post ecclesiastica iudicia, quibus absolutus est Caecilianus, illo etiam imperatore iudicante, ad cuius examen rem totam et

« primo miserunt et postea perduxerunt. ibi potuerant etiam causam Felicis Aptungensis, ordinatoris Caeciliani, quem malo- rum omnium fontem in concilio suo dixerant, cognoscente Aeliano proconsule ex praecepto eiusdem imperatoris inuenire purgatam. 5 10 Quaraquam et hoc si adtenderunt et, quod facile fuerat, ad- uerterunt in scripturis sanctis ecclesiam Christi permixtis zizaniis et palea et piscibus malis futuram esse promissam usque ad tempus messis, uentilationis et litoris, utique cogi- tare potuerunt, etiamsi malam causam Caecilianus et coepi-

15 scopi eius habuissent, nihil eos praeiudicare potuisse orbi Christiano, quem deus paucis credentibus tanto ante promisit et nunc multis uidentibus reddidit, nisi forte plus contra eccle- siam ualuit homo peccans quam pro ecclesia deus iurans et iniquitas, quod amisit, quam ueritas, quod promisit. haec

«0 sentire quam sit stultum et impinm, iam fortasse uiderunt; cogitauerunt quoque damnatos a se Maximianistas, Primiani damnatores, per potestates terrenas etiam de basilicis curasse pellendos et ibi certius exemplo suo recentiore didicerunt non esse peccatum, si tale aliquid ecclesia contra rebelles suos ab

« huius modi potestatibus postulat; et quod aliquos ex damnatis postea receperunt, quos cum damnarent, aliis etiam plurimis in eadem societate schismatis constitutis dilationem dederunt, quos in Maximiani sacrilegi surculi communione ihpoUutos mansisse dixerunt, et baptismum uel a damnatis uel a sociis

«0 eorum quamuis foris in schismate datum rescindere atque iterare non ausi sunt, satis utique iudicarunt ea, quae contra

11 Matth. 13, 24—30; 3, 12; 13, 47-48

V

3 absolntos, m. 1 corr, absolutos P 6 *aptugnensis (fuit s) P

12 paleam (in m. 1 del.) P 18 pro ecclesiam P 19 amniisit P

38 S. A u r e 1 i A u g u 8 t i n i

nos dicebanu ^iemplo suo esse damnata et credendum est» quod iam intellegant, quam sit indignum, quara intolerabile, ut, cum sedeant in cathedris episcopalibus cum istis et cum ipso simul Primiano damnatores eius et damnati in causa eius, ut sit pax in parte Donati, de Caeciliano infametur orbis s Christianus, ne in pace uiuat unitas Christi.

Haec omnia fortasse cogitantes et dei timore permoti omnes conlationis loco adesse uoluerunt non tumultus dispositione sed pacis. quod enim propterea se uniuersos adesse dixerunt, ut eorum numerus appareat, quoniam eos paucos esse ad- lo uersarii sui saepe mentiti sunt, hoc si aliquando a nostris dictum est, de his locis dici uerissime potuit, ubi nostrorum coepiscoporum et clericorum atque laicorum longe maior est numerus et maxime in proconsulari prouincia, quamquam ex- cepta Numidia consulari etiam in ceteris prouinciis Africanis 15 nostrorum numero facillime superentur aut certe in comparatione omnium gentium, per quas catholica communio dilatatur, eos esse paucissimos rectissime dicimus. sed nunc si numerura suum innotescere uoluissent, nonne ordinatius atque tranquillius innotesceret per eonim subscriptiones, quas ut mandato suo lo te oemente subiungant, edicto admonuisti? quid sibi ergo uult quod conlationis loco omnes adesse desiderant? si enim pacem non cogitant, quid non perturbabunt locuturi aut quid illic facient tacituri? nam etiamsi clamor non sit, solus susurrus ipse multorum satis magnum strepitum faciet, quo impediatur « illa conlatio.

Quid est autem, quod in notoria sua ponendum putarunt ideo se iuste flagitasse, ut omnes adessent, quia omnes con- uenti sunt, ut uenirent, quasi possent eligi pauci, qui adesse deberent, nisi ab omnibus, qui uenissent, ut eorum electioni so te praesente subscriberent ac sic in paucis omnes essent, cum ab oranibus pauci electi essent? aut ergo turaultus ab eis cogi- tatur aut pax. quorum illud optamus, illud cauemus et ideo,

2 iiitolerabilem (m m. fortasse 1 del.) P 11 saepe eni m 15 con- sulari* (fnit s) P 16 facillimae P 2^ qui, m. 1 corr. quia P

epistularum CXXIX. 39

ne forte, quod absit, hoc praeparetur potius, quod cauemus, quam quod optamus, sic consentimus adesse omnes illos, ut tamen a nobis tantus adsit numerus, quantus tuae spectabilitati sufficere uisus est, ut tumultuosum per turbas si quid emer-

5 serit, nonnisi eis recte inputetur, in quorum paiie praesens fuerit ad rem, quae a paucis agenda est, omnino superflua multitudo. si autem, quod uotis omnibus cupimus, quod ardenter appetimus, quod suppliciter a domino deprecamur, causa unitatis faciendae illa erit necessaria multitudo, cum

10 uoluerint; omnes aderimus et ad tantum bonum illo adiuuante, qui hoc donat, alacriter conuolabimus dicentes: Tratres nostri estis' non iam eis, qui nos detestantur, sed qiii odio finito amplectuntur, ut nomen domini honorificetur et ap- pareat illis in iucunditate iam nobiscum eiperientibus,

15 quam bonum sit et iucundum fratres habitantes in unum.

[Et alia manu:] Optamus te, fili, in deo bene ualere. [Item alia manu:] Aurelius episcopus ecclesiae catholicae Carthaginensis subscripsi.

20 [Item:] Siluanus primae sedis prouinciae Numidiae sub- scripsi.

11 Es. 66, 5 sec. Septuag. U Ps. 132, 1

2 sic om. m 8 petimus, m. 1 corr. adpetimus P 1 1 conuolauimus, m. 3 conuolabimus P 19 carthag' subscrib' P 20 it' P prou' P

40 S. AureliAugustini

cxxx.

AUGUSTINUS EPISCOPUS SERVUS CHRISTI SERVORUMQUE

CHRISTI RELIGIOSAE FAMULAE DEI PROBAE IN DOMINO DOMI-

NORUM SALUTEM.

II Et petisse te et promisisse me recolens, ut de orando deo ad te aliquid scriberem, ubi tribuente ipso, quem oramus, tempus facultasque concessa est, oportuit, ut debitum meum iam iamque persoluerem et pio studio tuo in Cliristi caritate seruirem. quam me autem laetificauerit ipsa petitio tua, in qua cognoui, quantam rei tantae curam geras, uerbis explicare non possum. quod enim maius oportuit esse negotium uidui-

H = cod. Palatinus 210 8. VIL

P == cod. Parisinm nou. acq. 1448 s. IX.

0 = cod. Bodleianus 572 8, IX ex. K — cod. Colonie}i8is 78 8. IX — X. pi = cod. Parisinus 2730 s. X.

1 = cod. Palatinus 211 s. X.

V = cod. Vindobonmsis 1021 8. X.

M = cod. Monacensis 6266 s. X.

F = cod. Salisburgensis X 29 s. X—XL

A = cod. Audomaropolitanus 76y 8, 9 s. X—XI.

C = cod. Casinensis 16^^ s. XI.

P2 __ cod. Parisinus nou. acq. 1444 s. XI.

L = cod. Laurentianns St. Crucis plut. XVII dextr. 2 s. XI.

W = fragm. cod Hei'bopolitani Mp. th. 49 s. IX: p. 62. 16 (nani) — 66, 14 (sunt)

2 episcopuB om. O 8eruu8 Christi om. A Christi om. OL

seruorumque (orumque m. 1 in ras.) A seruorum L 3 famulael

faulae A domiiiorum om. HPKP^IV {m. 2 add.) 4 supra salutem add. opto 0 salute C 5 et petisse] petisse {om. et) HPKP^IV (et

7n. 2 add.) me om. Ij oran, m. 1 corr. orando P 6 aliquid

scriberem ad te 0 ubi] ut 0 7 teraps (u m. 1 s. u. add.) P

oportuit {super uit m. 2 et add, sed del.) V oportuit me 0 8 iam iamque] iamque, m. 2 iam iamque VP^ iamque L ianuSque K cari- tatem 0 9 qua L autem laetificauerit me MFuiP^ petito tuo. m. 1 corr. petitio tua F tuo, corr. tua C 10 quanta rei tante

cura L geris flrm 11 quid 0 magis PP^P^

epistularum CXXX. 41

tatis tuae quam persistere in orationibus nocte ac die secundum apostoli admonitionem? ille quippe ait: Quae autem uere uidua est et desolata, sperauit in domino et per- sistit in orationibus nocte ac die. unde mirum uideri

5 potest, cum sis secundum Iioc saeculum nobilis, diues tantae- que familiae mater et ideo licet uidua non tamen desolata, qao modo occupauerit cor tuum praecipueque sibi uindicauerit orandi cura, nisi quia prudenter intellegis, quod in hoc raundo et in hac uita nuUa anima possit esse secura. 2 10 Proinde qui tibi eam cogitationem dedit, profecto facit, quod discipulis suis non pro se ipsis sed pro humano genere contristatis et desperantibus quemquam posse saluari, postea- quam ab illo audierunt facilius esse camelum intrare per foramen acus quam diuitem in regnum caelorum,

15 mirifica et misericordissima poUicitatione respondit deo esse facile, quod hominibus inpossibile est. cui ergo facile est ut etiam diues intret in regnum caelorum, inspirauit tibi piam soUicitudinem, de qua me consulendum putasti, quonam modo tibi esset orandum. ille namque cum etiam hic adhuc esset

20 in carne, in regnum caelorum Zacchaeum diuitem misit et resurrectione atque ascensione glorificatus multos postea

2 I Tim. 5, 5 11 Matth. 19, 24—26; Luc. 18, 25; 27 19 Luc. 19, 2-10

1 in oratione MFACP'^ edd.; cf. p. 47, 15; 18 die ac nocte 0

.2 apostolicam aramonitionem L apostoli monitionem 0 3 sperauit, m. 1 corr, sperabit F sperauit, m. 3 sperabit P^ sperabit IM persistit, m. 3 persistet P^ persistetF 4 in oratione VMFACP^ edd.; cf. p. 47, 15; 18

unde nimirum I 5 cum sis] si P^ diues om. HPKP^IV (m. 2 in marg. add.) et diues 0; cf. p. 47, 4 tantae quae (a exp.) F

7 uendicauerit 0 8 oradi, m. 5 orandi K 10 fecit L 11 se ipso L 12 disperantibus 0 quemquam (a ex corr.) I quemqui, w. 2 quem-

quam C postquam O 13 per foramen acua intrare K per om. A 14 regno MACL 16 ut owi., m. 1 add. I 17 intret 0;«., m. 1 add. M 18 consulandum, corr. (w. 1 ?) consulenduni 1 quonam in ras. I

quo, 8. u. m. 1 add. na M quo 0 19 esset tibi flrm orando L

cura esset aetiam hic adhuc sed in carne P^ adhuc hic HPKP^IV 20 Zacchaeum diuitem in regnum caelorum edd.

42 S. AureliAugustini

diuites impertito sancto spiritu fecit huius saeculi contemp- tores et finita diuitiarum cupiditate ditiores. quo modo enim tu sic studeres orare dominum, nisi sperares in eo? quo modo autem sperares in eo, si sperares in iocerto diuitiarum et contemneres praeceptum saluberrimum, quod apostolus ait: & Praecipe diuitibus huius saeculi non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum sed in deo uiuo, qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum; diuites sint in operibus bonis, facile tribuant, communicent, thesaurizent sibi funda- lo mentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. II 3 Debes ilaque prae amore huius uerae uitae etiam desolatam te reputare in hoc saeculo, in qualibet eius felicitate uerseris. nam sicut est illa uera uita, ih cuius comparatione utique u ista, quae multum amatur, quamlibet iucuuda atque producta sit, nec uita dicenda est, sic est etiam solacium uerum, quod per prophetam promittit deus dicens: Dabo illis sola-

6 I Tim. 6, 17—19 18 Es. 57, 18—19 sec. Septuag.

1 impartito OP^ edd. imperito, corr. impertito V spiritu saucto

/3/P- edd. sancto om. 0 2 finita (a tw. i in ras.) M ditiores {po8t. i in ras.) F diuitiores K ante enim ras» 4 — 5 l. V 3 •*»are (supra ras. or add.) V deum V edd. nisi {postr. l. m. 2) K

sperantes, corr. sperares V 4 autem sperantes (w. 2 sperares) K nisi L 5 contemnere L si contempneris 0 qvioililll {fuUse uid, quomodo), m. 2 quod I quo L cdd. ait apostolus I supra ait

add. i- timotheo 0 6 mundi OMFCP^L edd. /V/non superb^e P^

7 neque sperare in fine u. om, A sperare om., m. 2 add. P^ sperari L

8 praestet P^ (m. 3 praestat) I (m. 2 praestat) abunde, corr. (m. 1 ?) abundanter H 9 diuites, m. 2 ut diuites V ut diuites P^L edd. 10 thesaurizant P' (m. 2 thesaurizent) L 11 adprehendat (m. 1 corr. adprehendant) | uitara ueram M 13 uitae uerae I etiam] eque O

desolam A 14 putare OMFAP^L edd,; fortasse deputare {cf. p. 45, 5; 76, 3) qualibet, m. 2 quantalibet V quantalibet OMFAP^L

edd. felicitate om. 0 15 in om. L 16 multum amatQ amatur P

17 ducenda L sit, supra i- est O sic etiam solatium uerum est O

18 per om., postea add. K dominus promittit edd. illi I m sec. sacr. litt.

epistularum OXXX. 4S^

cium uerum, pacem super pacem, sine quo solacio». quaecumque sunt terrena solacia, magis in eis desolatio quam consolatio reperitur. diuitiae quippo atque fastigia dignitatum ceteraque huius modi, quibus se felices putant esse mortales

b uerae illius felicitatis expertes, quid adferunt consolationis, cum sit eis non indigere quam eminere praestantius, quae plus excruciant adepta timore amissionis quam concupita adeptionis- ardore? talibus bonis non fiunt homines boni, sed aliunde^ boni facti bene utendo faciunt, ut ista sint bona. non sunt ergo

10 in his uera solacia sed ibi potius, ubi uera uita. nam inde

necesse est fiat homo beatus, unde fit bonus.

4 Homines autem boni etiam in hac uita uidentur praestare-

non parua solacia. nam si paupertas angit, si luctus maesti-

ficat, si dolor corporis inquietat, si contristat exilium, si uUa

15 alia calamitas uexat, adsint boni homines, qui non solum gaudere cum gaudentibus uerura etiam flere cum flentibus norunt et salubriter adloqui et conloqui sciunt;

16 Rom. 12, 15

1 uenun oto. O 2 aint OP^ 3 fastigia (fas in ras.) F fastidia O- 4 ceteraq» I que (que m, 1 del.) M huius mundi L se om. 0 esse putant edd. mortales homines uerae 0 5 felicitates V {corr. felici- tatis) M (m. 1 corr. felicitatis) expertes erunt quid 0 6 eis eit I

quam iminere {corr. eminere) V quam imminere 0 quam meminere I (m. 2 nisse mpra nere^ P^ {med. m eras.) L qua meminere A qua (m. ,?' qu8) eminere P^ 7 adeptati more m. ut uid. 1 corr. M adepta K (m. 2 adepto) I (m. 2 adepte) adeptum P* adeptit L ammissionis V

concupita K (m. 2 concupito) I (m. 2 concupite) concupitum P^ cupitae

V concupit L adoptionis A 8 ardore* (m eras.) P^ 9 fiunt MFACP^ ut et ista L ergo sunt 0 sunt om. P^ 10 iis flrm ubi] ubi est OL inde] ille L 11 fiat, m. 1 corr. ut fiat

V nt fiat P' edd. sit OC supra bonus add. -i- benignus placabilis pacificus 0 12 homines (e ex corr. m. 1) F uidentur etiam in hac uita edd, praestantiore HPV (m. 2 praestare) prestantore {deinceps a. u. add, sed) K praestantiores esse, m. 3 praestare P^ 13 si om. P^'

angit] augetur L si om. L 14 alia uUa calamitas 0 ulla cala- mitas alia edd, 15 uexat adsint, m. 2 uexat si adsint I uexat si

assint 0 ueiati sint L 17 adloquij loqui HPKP^IV

44 S. A u r e 1 i A u g u 8 1 i li i

plurimum illa aspera leniuntur, releuantur grauia, superantur aduersa. sed ille hoc in eis et per eos agit, qui spiritu suo Ibonos facit. contra si diuitiae circumfluant, nuUa orbitas accidat, adsit sanitas carnis, incolumi habitetur in patria et cohabitent mali homines, in quibus nemo sit, cui fides habeatur, -^ a quo non dolus, fraus, irae, discordiae, insidiae sustineantiir ^tque timeantur, nonne illa omnia fiunt amara et dura nec aliquid laetum uel dulce est in eis? ita in quibuslibet rebus humanis .nihil est homini amicum sine homine amico. sed quousque talis inuenitur, de cuius animo et moribus sit in hac uita to certa securitas? nam sicut sibi quisque nemo alter alteri notus est et tamen nec sibi quisque ita notus est, ut sit de sua crastina conuersatione securus. proinde quamuis ex fructibus suis multi cognoscantur et alii quidem proximos bene uiuendo laetificent alii male uiuendo contristent, tamen propter huma- is uorum animorum ignota et incerta rectissime apostolus admo- net, ut non ante tempus quicquam iudicemus, donec •ueniat dominus et inluminet abscondita tene-

2 Luc. 11, 13 1.3 Matth. 7, 16; 20 17 I Cor. 4, 5 1 liniuntur M {m. 1 corr. leniuntur) P' releuantur om. K reuelan- tur, m. 1 corr. releuantur M 2 aduersa (sa m. 1 s. «.) K supra

hoc in eis add. i- ius consuUacionis 0 ait, m. 2 agit P^ qni oiw.. m. 3 add. I 3 fecit POMCP^L edd. contra bis K e contra MFAP^ edd. et contra C 4 acciJat {prima l. m. 3 in ras.) P^ accidit I (m. 3 accidat) A accedat 0 incolurai, m. 3 incolumis 1 incolumis P^CP^-

incolome» (b eras. uid.) M habetur, m. 2 habeatur, m. 3 habitetur I habitentur L in m. 2 del. I m. 3 del. P^ et cohabitent] et in-

habitent L ut cohabitant P* .5 bomines niali 0 6 doloaus, corr. dolus V frus, m. 3 fraus P^ frustra HPK {m. 2 fraus) IV time- antur atque sustineantur edd. 7 omnia illa L ille omnia V 8 laetum] nel laetum 0 humanis///// K 9 amicum ee sine P- amico om. L quotusquisque OL edd. praeter a; cf. ep. LXXVIII p. 34J, 8 11 certa ovi. HPKP^IV (m. 2 add.) securitas om., m. 3 add. P»

sibi] ibi K nemo, m. 4 ita nerao F 13 ex fructibus congnoscantur suis (om. multi) O 14 bene uiuendo proximos edd. bene, m. 2 n bene K Ib laetificent— uinendo om. K contrist.ent (a eras. ?) H 16 igno-

^a' {parua ras.) P^ 17 ante] ad L quacquam, m. 2 quicqnam / 18 ueniret {m. 3 ueniat) dominus/ / {parua ras.) P^

epistularum CXXX. 45>

brarum et manifestet cogitationes cordis et tnnc laus erit unicuique a deo. 5 In his igitur uitae huius tenebris, m quibus peregrina- mur a domino, quam diu per fidem ambulamus non

5 per speciem, desolatam se debet anima Christiana deputare, ne desistat orare et scripturarum diuinarum sanctarumque sermoni tamquam lucernae in obscuro loco positae fidei oculum intendere, donec dies lucescat et lucifer oriatur in cordibus nostris. huius enim lucernae quidam

10 fons ineffabilis lumen illud est, quod sic lucet in tenebris, ut non comprehendatur a tenebris, cui uidendo fide corda mun danda suni beati enim mundicordes, quia ipsi deum uidebunt, et: Scimus, quia, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam uidebimus eum, sicuti est. tunc

15 erit uera uita post mortem uerumque solacium post desola- tionem. illa uita eximet animam nostram de morte et

3 n Cor. 5, 6-7 7 U Petr. 1, 19 10 loh. 1, 5 11 Act. 15, 9 12 Matth. 5, 8 13 I loh. 3. 2 16 Ps. 114, 8

1 cogitationes cordisj consilia cordium A sec. sacr. liit. 2 erit/ /

(parua ras.) P^ 3 iis flrm huius om. P^ peregrinamur (na

m. 2 8. u.) V p peregrinamur (p eras.) K 5 spiciem A se dehet] sed dehet se 0 dehet se edd. christiana anima edd. deputare (de exp.) V dnputare (du del ) F reputare w putare P* cett. edd. 6 ne, corr. nec V ne, m, 2 nec JT nec P^ et om. P^ sanctorumque P* 7 sermoni / /.'/ (tn ras. m. 2 bus) I sermoni, m. 2 sermoni discat V ser- inonum et discat P' sermoni discat edd. tamquam ex corr. m. 2,

fuisse uid. tamqui C ahscuro P^ 9 oriatur (a in ras. et incertum) K

nestris P^ ineffabilis quidam fons 0 10 illud om. P* 11 supra cui add. '1' lumini 0 uidente 0 uiuendo, corr. uidendo F inherendo P*

munda P^ (m. 3 mundanda) L 12 mundicordes (s in ras. alia ut uid. m.) PC mundo (o s, «., infra m. 1 g) corde K mundo corde OMFAP^L edd. sec. Vulg. quia, m. 2 quoniam K quoniam OVAL edd. sec. Vulg. ipae A 13 quoniam KVL edd. sec. Vulg. quam O

apparuit 0 appameriinus P^ 14 sicut 0 16 eximet, a. m. eximit H eiimit P (mit animam nostram de in ras.) KP^MFAP^L a e ani- mum nostrum L de morte] •♦morte cum ras» siiper e (»n m^rg. m. I add. de) C

46 S. Aureli Angustini

illud solacium oculos nostros a lacrimis et, quoniam ibi iam non erit ulla temptatio, ideo sequitur in eodem psalmo: Pedes meos a lapsu. porro si nuUa temptatio, iara nulla oratio; non enim adhuc promissi boni expectatio sed redditi <;ontemplatio. unde: PlacebO; inquit, domino in regione 5 uiuorum, ubi tunc erimus, non in deserto mortuorum, ubi nunc sumus. mortui enim estis, ait apostolus, et uita uestra abscondita est cum Christo in deo; cum Christus apparuerit, uita uestra, tunc et uos cum ipso apparebitis in gloria. haec est uera uita, quam 10 iubentur bonis operibus adprehendere diuites, et ibi est uerum «olacium, quo solacio nunc uidua desolata, etiam quae filios 6t nepotes habet et domum suam pie tractat, agens cum omnibus suis, ut ponant in deo spem suam, dicit tamen in oratione: Sitiuit tibi anima mea, quam multipliciter is tibi caro mea in terra deserta et sine uia et sine aqua, quod est ista raoribunda uita, quibuslibet mortalibas fiolaciis frequentetur, quibuslibet itinerantibus comitetur^

1; 3; 5 Ps. 114, 8-9 7 Col. 3, 3—4 10 I Tim. 6, 17—19 12 I Tim. 5, 4—5 15 Ps. 62, 2-3

1 solatium illud 0 2 erat C ideo om. HPKP^IV eadem,

m. 3 eodem P^ 3 porro erit si 0 post nulla m, 2 add. erit I

temptatio iam nulla om. K 4 orato, corr. oratio H oratio est O

adhuc m. 2 exp. et supra add. est ibi V est ibi {om. adhuc) P- erit adhuc 0 ibi erit a e ibi adhuc erit cett. edd. promissi»» M «red- diti F reddita P- reddidita M 5 domino inquit G in om, AfF

(m. 1 add.) A 6 ubi] ut 0 ubi] ut O 7 8u#mu8 (e an i eras. ?) K

mortui» P^ 8 in dfii P cum] cum enim P^ cum autem edd^

9 uestra uita M tunc uestra 0 cum ipso apparebitis cum ipso I apparebitis cum ipso MFAC edd. sec. Vulg. cum illo apparebitis O

10 est] est enim PO edd. uera] bona L 11 iubenter, m. 2 iuben- tur K uerum] uestrum 0 12 quod (d del.) I desola A qaae om. P^ 13 habent 0 14 ponat V doraino L 15 tibi om. F*^ in te OP^ sec. Vulg. 16 caro] et caro OMC a m uia et sine om. ^ 17 quae L est om. PP^ (m. 3 post moribunda add. sit) ista om., m. 2 add. V 18 quibuslibet itinerantibus comitetur om. PP^ itite- rantibus H id iterantibus (id exp.) V iterantibus, m. 2 itinerantibus KI^ iterantibas 131

epistularum CXXX. 47

quanta libet rerum copia cumuletur. nosti quippe ista omnia, quam incerta sint; et in illius promissae felicitatis comparatione quid essent, etiamsi incerta non essent? 6 Haec dixi, quoniam sermonem meum uidua diues et nobilis

6 et tantae familiae mater de oratione quaesisti, ut etiam tecum in hac uita permanentibus et obsequentibus tuis te sentias desolatam nondum utique adprehensa illa uita, ubi est uerum certumque solacium, ubi implebitur, quod in prophetia dictum est: Satiati sumus mane misericordia tua et exulta-

10 uimus et iucundati sumus in omnibus diebus

nostris. iucundati sumus pro diebus, quibus nos

humiliasti, annis, quibus uidimus mala.

[ 7 Antequam ergo ista consolatio ueniat, quantacumque

temporalium bonorum felicitate circumfluas, ut persistas in

16 orationibus nocte ac die, desolatam te esse memineris. non enim apostolus qualicumque uiduae tribuit hoc munus, sed quae uere, inquit, uidua est et desolata, sperauit in domino et persistit in orationibus nocte et die.

9 Ps. 89, 14—15 14; 17 I Tim. 5, 5

1 quantumlibet L nostis 0 2 incerto, m. 2 incerta P^ et

in — comparatione om. PP^ in om, L comparatio, m. 2 comparatione P* 3 incerta] certa P 5 quaesisti M (es ex ras. et corr. m. 1) F (aesisti in ras.) 6 post te ras. 1—2 l. F sententias (ten del.) C

sententiis, m. 2 sentias P* 7 itaque C adprehen//7sa K illa

om. P* ubij ut 0 est ow., w. 3 add. I 8 ubi] mihi 0 im- plebimur MP (w. 1 corr. implebitur) KP^ (m. 3 implebitur) IV (m. 2 implebitur) ante quod ras. (fuiine quod ?) F propheta PP*C7

9 misericordiam (del. postr. l.) tua I misericordiam tuam M exsulta- bimuB I exaltabirous 0 10 diebus om,^ m. 1 add. I 13 hista V his H (ta add. a. ut uid. m.) I ueniat om. 0 14 circumfluats (t m. 1 exp.) P^ peristas, m. 1 corr. persistas M 15 oratione HPKP^IV; cf. p. 41, 1 diebus ac noctibus 0 die ac nocte edd. •ac (h

ercu.) P* 16 hoc munus tribuit edd. tribuit om. 0 17 sperauit, eorr. (m. 1 ?) sperabit F sperabit HPOKP^V 18 persistit, m. ut uid. 3 corr. persistet F persistet PP^ oratione HPKP'^1; cf. p. 41, 1

nocte ac die POP^CL sec. Vulg. die ac nocte edd.

48 S. AareliAugustini

quod uero sequitur, uigilantissime caue: Quae autem in deliciis agit, uiuens mortua est; agit enim homo in his, quae diligit, quae pro magno appetit, quibus beatum esse se credit. quapropter quod scriptura dixit de diuitiis: Diuitia e si adfluant, ne adponatis cor, hoc etiam de deliciis tibi 5 dico: Deliciae si adiluant, ne adponas cor. non ideo te magni pendas, quod non desunt, quod affatim suppetunt, quod uelut ex fonte largissimo terrenae felicitatis fluunt. omnino haec in te despice atque contemne, ne in his quicquam requiras praeter integram corporis ualitudinem. haec enim contemneuda non 10 est propter necessarios usus uitae huius, antequam mortale hoc induatur inmortalitate, hoc est uera et perfecta et perpetua sanitate, quae non terrena infirmitate deficiens coiTupti- bili uoluptate reficitur, sed caelesti firmitate persistens aetema incorruptibilitate uegetatur. nam et ipse apostolus: Carnis, u inquit, prouidentiam ne feceritis in concupiscentiis, quia gerimus curam carnis sed ad necessitatem salutis. nemo

1 I Tim. 5, 6 4 Ps. 61, 11 11 I Cor. 1-% 54 15 Rom. l^, 14 17 Eph. 6, 29

1 quod, corr. quae V 2 agit (gi in ras. m. 1) F #ait, m. 3 ^&git F-

est ait, corr. {m. 1 ?) est agit F est ait L 3 iis flrm dilit,

m. 1 corr. diligit P se esse 0 edd. 4 se om, L quod ex corr, m. 3 P' quae P dicit P^ de ow., m. 1 add. H diuitiae (di

s. u.) V 5 afluant H apponas O hoc etiam — cor om. I tibi om. L 6 fluant F apponatis AP^ (ti exj).) L pro te ras.; fuisse uid. te P^ raagni penses P^ 7 desinunt 0 quod, m. ^ que V 8 felicitatis. m. 2 felicitates K post felicitatis m. 2 add. bona C

fluant HPKPUV omni niodo 0 omnia L 9 dispice OM

(m. 2 despice) ne om. L nec 01 m in s. u. V om. A ii^ flrm

quicquam om. O 10 corporalis PP^ (al m. 3 del.) 11 huius om. m huius uitae ceit. edd. 12 inmortalitatg IP^ {^ eras.) L mortalitate A

uere, corr. uera V et om. A perfecta et om HPKP^I 13 pertua, m. 1 corr. perpetua M sanitas O deficiens infirmitate edd. deficiet HPKP^IV (corr. deficiens) deficiat M corruptibili] non corruptibili P^ 14 uoluntate 0 reficietur F perficitur PP^ colesti"// {ras. 1 — 2 l.) P* aeterna* (m eras) V 15 incorruptione MFACP^ edd. et om. HPKPUV 16 prouidentia H prouidentiAe {post. e exp.) P

post concupiscentiis ras. P 17 qua I ad om. PP^ (m. 3 add.)

epistularnm CXXX. 49

eDim umquam carnem suam odio habuit, sicut ipse itidem dicit. hinc est, quod et Timotheum nimium, sicut apparet, corporis castigatorem admonet, ut modico uino utatur propter stomachum et frequentes suas infirmitates.

5 Has ergo delicias, in quibus uidua si agit, hoc est si delecta- tione cordis haeret atque habitat, uiuens mortua est, multi sancti et sanctae omni modo cauentes ipsas uelut matres delici- arum diuitias dispergendo pauperibus abiecerunt et alio modo in caelestibus thesauris potius condiderunt. quod si tu deuincta

10 aliquo pietatis officio non facis, tu scis^ quam de his rationem reddas deo. nemo enim scit, quid agatur in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est. nos non debemus ante tempus qiiicquam iudicare, donec ueniat dominus et inluminet abscondita tenebrarum et manifestabit

3 1 Tim. 5, 23 11 I Cor. 2, 11 12 I Cor. 4, 5

1 umqui, m. 2 est qui C hodio (h m. 2 del.) P^ ipge »#i(iem V ip8e idem OP^ ipse P* ipse item a item ipse efl itidem ipse m idem ipse r 2 dixit I hic, corr, (m. 1 ?) hinc C est] est enim K

edd. pro et ras.; fuisse uid. at P^ nimi*um I 3 «ammonet M

ut om. O 4 frequentes P* {postr. e ex corr. m. 3) F (q in ras. et u s. u. m. 1) frequentas, m. 2 frequentes M 5 si uidua 0 si agit (agi in ras. m. 1) F se agit (e in ras. m. 2) I se agit (e et a m. 3) P^

delectatione, eorr. in delectatione V delectione F delectionem, m. 2 delectationi K dilectione OC in dilectione P^ in delectatione edd. prae- ter m 6 corde 0 carnis edd. praeter m haeret] erat L habitat, m. 2 inbabitat K habitet O 7 sanctae] sci P^ omni modo] omnino P' diuitiarum M 8 delicias, m. 2 diuitias H alio] tali edd. 9 thesauros O totius L tutius OMFAP^ edd. deuincta, m. 2

deuincto M deuinctu, corr. deuincta KI deuinctu HV (corr. deuicta) deuicta AL deuictu PP^ (m. 3 deuicta) fueris | deuiota et P^ 10 ali- quod pietatis officium non feceris P^ tu scis om., m. 2 add. V supra his add. •!• diuitiis 0 iisflrm 11 nemo enim] nam nemo P*

siC, m. 1 carr. scit M quod, m. 1 corr. qiiid I 12 nos (s in ras. m. t) F non om., m. 1 add. F demus, m. 2 debemus H ants tempus om. P^ 13 quisquam L ueniet (m. 5 ueniat) dominus P^ dominus ueniet O et inluminat, corr. et inluminet K et inluminabit PMFA qui et inluminet P^ qui et illuminabit edd. sec. sacr. litt. U manifestauit L manifestet PP^CP^

XXXXini Aug. sect. U pars 3 4

50 S. AureliAugustini

cogitationes cordis; et tunc laus erit unicuique a deo. pertinet tamen ad uidualem curam tuam, deliciae si adfluant, ne adponas cor, ne in eis putrescendo moriatur, quod sursum esse debet, ut uiuat. te in eo numero deputato, de quibus scriptum est: Yiuent corda eorum in saeculum ^ saeculi.

IV 9 Audisti, qualiter ores, audi et, quid ores, unde me maiime

consulendum putasti, quoniam te permouet, quod ait apostolus: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus, et timuisti, ne magis tibi obsit non, sicut oportet, orare quam non orare. lo quod sic itaque dici breuiter potest: Ora beatam uitam; hanc enim habere omnes homines uolunt; nam et qui pessime et perdite uiuunt, nuUo modo ita uiuerent, nisi eo modo se uel esse beatos putarent. quid igitur aliud oportet orare, nisi id, quod cupiunt et mali et boni, sed ad quod perueniunt nonnisi ^ boni?

V 10 Hic fortasse iam quaeras, quid sit ipsa beata uita. in qua

2 Ps. 61, 11 5 Ps. 21, 27 9 Rom. 8, 26

1 cogitationis A 2 uidaalem] uiduitatem 0 tuam om, M di- uitiae M 3 afluant F fluant 0 apponatis 4 4 te om. L tecam P^

eo, corr. eorum V eorum OMFACP^ illorum edd. deputato om.

PP^ deputa HKI VP^ deputata OL 5 corde, corr. (m. 1 ?) corda i«

7 qualis OMAL a e m; cf. p. 67, 10 audi] audies 0 nunc audi edd. *ores {fuit d) A maiirae me 0 me ow. HKP^IV («. u. add.) F

8 te om. L permouit HPOKIVL apostolus ait 0 9 enim om., m. 2 add. I 10 ne ras. ex me I non sicut] ne sicut sicut L

oportet &M, alierum eras. P oportet oportet A 11 sic om. OCP^L m itaque] ita OC utique Ir breuiter dici PP^ 13 uiunt, m. ;i

uiuunt H uenerent, m. 2 uiuerent K nisi— putarent om. PP^

eoj eodem MFAP^ edd. uel esse, 8. u. m. 1 add. uel posse fieri V uelle esse posse L esse uel posse OMFAC esse» (t eras.) uel posse P* esse uel posse fieri edd. 14 ergo 0 edd. aliud te oportet HKIV te aliud oportet OMFACP^ aliud oportet te edd. 15 quod om. 0

et boni et mali P^ ad om. HPOKPUV quod (d eras.) K ^* V quo, sed uo m. 2 in ras. 1 l (fuitne d ?) I quo P^ non per-

ueniunt nisi 0 17 hinc HPKP^ (n m. 3 del.) IV quaeris L

ista L qua (u in ras.) P^ qua om. P hac P^

epistularum CXXX. 51

quaestione multa philosophoriim iDgenia otiaque contrita sunt^ qui tamen eam tanto minus inuenire potuerunt, quanto minus eius fontem honorauerunt eique gratias egerunt. prius itaque adtende, utrum adquiescendum sit eis, qui dicunt eum beatum

5 esse, qui secundum suam uiuit uoluntatem. sed absit, ut hoc uerum esse credamus. quid, si enim nequiter uelit uiuere? nonne tanto miserior esse conuincitur, quanto facilius mala uoluntas eius impletur? merito hanc sententiam etiam ipsi, qui sine dei cultu philosophati sunt, respuerunt. nam quidam eorum

10 uir eloquentissimus ait: 'Ecce autem alii non philosophi quidem sed prompti tamen ad disputandum omnes aiunt esse beatos, qui uiuunt, ut ipsi uelint. falsum id quidem; uelle enim, quod non deceat, id est ipsum miserrimum nec tam miserum est non adipisci, quod uelis, quam adipisci ueUe, quod non

15 oporteat.' quid tibi uidentur haec uerba? nonne ab ipsa ueri- tate per quemlibet hominem dicta sunt? possumus ergo hic dicere, quod apostolus ait de quodam propheta Cretensi,

10 Cic. Hortens.; cf. Aug. de beata uita c. 10 et de trin. XIII, 5, 8 17 Tit. 1, 12—13

1 multorum MACF^ edd. philosopharum, m. 1 corr. philosophorum K ostiaque 0 2 ea X 3 honorauerunt] non honorauerunt L

eique postr. l. ex corr. (w. 1 ?) F egerunt] non egerunt OCP^

(non m. 2 del.) L am 4 adquiesc//////////// eis (m ras. as m. 2) P*

5 niuunt P^ ut om. C 6 credas L quid si] qui C 7 tantum PP* eius uoluntas edd. 8 eius om. KL 9 cultu dei L

edd. 10 uir eloquentissimus] iure loquentissimus L quidem om. 0 iam quidem HPKP^IV iUi quidem r m marg. 11 esse beatoa (esse beat ex corr. m. 3) P^ 12 uel.^t (e ex o; super incertam l. u add.) V

ante falsum 8. u. add. sed V sed falsum P^ falsum est 0 id om. P^

equidem HPKPUV quidem est CP^ uel uelle P 13 id estj est id O id (». u. m. 1 add. S) M id P^ idem IP^ cdd. post ipsum 8. u- add. ee V ipsum ee {alt. e exp.) P^ tam#» (en eras.) P tamen P^I

miserrimum est, supra uel miserum est 0 14 quara ex corr. C

qaamquam HPK (»i. 2 quam quod) P^IV {alt. quam exp.) uelle

om. C 15 uidetur M (w. 1 corr. uidentur) L m ad ipsa ueritatS

KP' (^ '^ era8.; pro ad m. ;? ab) 16 quamlibet L dicere

ergo hic 0 hinc HPKP^IV 17 cretense HPK {snper pcstr. l. «r.

ut uid. 2 i) P^ (m. 3 cretensi) V

4*

52 S. AureliAugustini

cum eius illi sententia placuisset: Testimonixim hoc ue- rum est. 11 Dle igitur beatus est, qui omnia, quae uult, habet nec aliqnid uult, quod non decet. quod si ita est, uide iam, quae homines non indecenter uelint. alius uult coniugari, alius b coniugio uiduatus deinceps continenter eligit uiuere, alius nuUum concubituni nec in ipsis nuptiis experiri. et si aliud hic alio melius reperitur, nuUum taraen istorum possuraus dicere indecenter aliquid uelle; sic et optare filios nuptiarum scilicet fructum et eis, qui suscepti fuerint, uitam ac salutem, lo quo uoto plerumque occupatur etiam continentia uidualis; nam etsi spreto coniugio iam non optant etiam filios procreare, optant tamen, quos procreauerunt, incolumes uiuere. ab hac omni cura immunis est uirginalis integritas; habent tamen omnes caros et caras, quibus non indecenter optent etiam is temporalem salutem. sed cum istam salutem in se ipsis et in eis, quos diligunt, adepti homines fuerint, num poterimus eos dicere iam beatos? habent enim aliquid, quod non dedecet uelle; sed si alia non habent maiora atque meliora et utilitatis decorisque pleniora, adhuc a beata uita longe absunt. «o

1 ei»* (fuit U9) I illi om. V illa KIL {m. 2 illi); in H postr. l.

p&rforato codicis folio interddit 3 quae uult om. 0 super habet m. 2 ualet V 4 aliud, m. 2 aliquid P^ iamque 0 5 alio coningio, m. 1 corr. alius coniugio C 6 uiduatur L elegit V {supra eligit) F 7 in om. L 8 hinc HPKP^IV (n exp.) aliud HPKP^IV (d exp. corr. alio) 9 incedenter, ras. et corr. indecenter K uellet (t eras.) C

filios////// nuptiarQ (rQ m. 2 add.) K 11 quod I uoto et etiam ow. HPKP^IV (uoto s. n. m. 2 add.) 12 etsi Bpeto {m. 1 corr. spreto) M et spreto A et ipsi spreto P^ etsi experto, m. 2 et ip8§ spreto V etsi experto fuisse uid.. m. ut uid. 2 etsi spreto H etsi experto I optant* M optent PP^ 13 tanien optant 0 procrearunti 14omni»P2 imminis, corr. iramunis K 15 cara, m. 2 caras P' non] nec L optant CP^ edd. obtineat 0 16 salutem temporalem O ipsam F salutem

quam in P^ 17 quos om. P^ nQ (Q in ras. m. 2) P' non C 18 non decet H (non eras.) OCP^L decet PKP^IVMFA ae 19 si om. JET

(m. 1 aut 2 add.) IV (s. u. m. 2 add.) si ad PF^ habet, m. 1 corr. habent P^ atque— pleniora om. K 20 que om. PP^ abasunt (a ante s del.) H ab ea sunt (ea rasum uid.) I

epistularum CXXX. 53

Placetne igitar, ut siiper salutem istam temporalem optent sibi ac suis honores et potestates? sane, si, ut per haec consulant eis, qui uiuunt sub eis, non propter haec ipsa sed propter aliud, quod inde fit bonum, decet ea uelle; si autem

5 propter inauem fastum elationis pompamque superfluam uel etiam noxiam uanitatis, non decet. quocirca si optant sibi ac suis etiam sufficientiam rerum necessariarum, de qua sic apostolus loquitur: Est autem quaestus magnus pietas Gum sufficientia; nihil enim intulimus in hunc

10 mundum sed nec auferre hinc aliquid possumus; uictum et tegumentum habentes his contenti sumus. nam qui uolunt diuites fieri, incidunt in tempta- tionem et laqueum et desideria multa stulta et noxia, quae mergunt homines in interitum et perditionem;

15 radix enim omnium malorum auaritia, quam quidam appetentes a fide errauerunt et inseruerunt se dolo- ribus multis, — hanc ergo sufficientiam non indecenter uult, quisquis uult nec amplius uult; alioquin non ipsam uult et

8 1 Tim. 6, 6-10

1 per CJP^ optant A 2 *ac suis M actus P' si^ut V sicut MCF^ (c exp.) L hoc Lflrm 3 consulent OL iis sed eras. et deh K uiuat, m. 1 eorr. uiuunt V uiunt, m. 1 corr, uiuunt M

ipsas HFK {postr. l eraa.) P^IV {postr, l. exp.) 4 sit 0 uelle ea O ea om. P* et ea C 5 propter bis, alterum exp. V uel etiam] ft iam P' 6 noxiam M (i eras.) P^ (i exp.) non] habere P'

quodcirca A optat HPP^I optet V hac (h exp.) P* 7 neces- Bariaarum (a exp.) P^ 8 aut super ras. m. 3 P^ enim L 9 in hoc raando L 10 auferre hunc M hinc auferre HPKP^V mcllil {fuisse

uid, inde; m. 1 corr. hinc) auferre I quid HPKP^IV 11 teginen- tum O tegufii C contempti C sumus, corr. simus KIVP^ simus PCL Im 12 nara] non 0 quij et qui A fieri incidunt] esse

incedunt O temtatione HI 13 et laqueum om. HPKP^IV et in

laqueum O stulta om. HKP^IV 14 hominem OL 15 enim om. HPKP^ {add. m. 3) IV post auaritia «. u. add. est V auaritia est O auaritia, m. 2 est auaritia i^ est auaritia MP^ m sec. sacr. litt.

qua C quidem P* 16 errauerunt a fide V a fide/////errauerunt K a fide pererrauerunt HPP^I 17 hinc, m. 2 hanc / 18 nec om.<, m. 1 add. 3f ne P non] nec PP^ ipaa C

52 S. AureliAugustini

cum eius illi sententia placuisset: Testimonium hoc ue- rum est. 11 Dle igitur beatus est, qui omnia, quae uult, habet nec aliquid uult, quod non decet. quod si ita est, uide iam, quae homines non indecenter uelint. alius uult coniugari, alias 5 coniugio uiduatus deinceps continenter eligit uiuere, alius nuUum concubitum nec in ipsis nuptiis experiri. et si aliud hic alio melius reperitur, nuUum taraen istorum possumus dicere indecenter aliquid uelle; sic et optare filios nuptiarum scilicet fructum et eis, qui suscepti fuerint, uitam ac salutem, 10 quo uoto plerumque occupatur etiam continentia uidualis; nam etsi spreto coniugio iam non optant etiam filios procreare, optant tamen, quos procreauerunt, incolumes uiuere. ab hac omni cura immimis est uirginalis integritas; habent tamen omnes caros et caras, quibus non indecenter optent etiam 15 temporalem salutem. sed cum istam salutem in se ipsis et in eis, quos diligunt, adepti homines fuerint, num poterimus eos dicere iam beatos? habent enim aliquid, quod non dedecet uelle; sed si alia non habent maiora atque meliora et utilitatis decorisque pleniora, adhuc a beata uita longe absunt. m

1 ei#» ifuit us) I illi oyn. V iUa KIL (w. 2 iUi); in H postr. l.

perforato codicis folio intercidit 3 quae uult om. 0 super habet m. 2 ualet V 4 aliud, m. 2 aliquid P* iamque 0 5 alio coniagio, w. 1 corr. alius coniugio C 6 uiduatur L elegit V (mpra eligit) F" 7 in om. L 8 hinc IIPKP^IV (n exp,) aliud HPKP^IV (d exp. eorr. alio) 9 incedenter, ras. et corr. indecenter K ueUet (t eras.) C

fiUos////// nuptiarQ (rtt m. 2 add.) K 11 quod I uoto et etiam om. HPKF^IV (uoto 8. u. m. 2 add.) 12 etsi speto (m. 1 corr. spreto) M et spreto A et ipsi spreto P^ etsi experto, m. 2 et ips^ spreto V etsi eiperto fuisse uid.^ m. ut uid. 2 etsi spreto H etsi experto I optant» M optent PP* 13 tamen optant 0 procrearuntl/ 14omni*P2 imminis, eorr. iramunis K 15 cara, m. 2 caras P' non] nec L optant CP^ edd. obtineat 0 16 salutem temporalem 0 ipsam F salutem

quam in P^ 17 quos om. P^ nft (a in ras. m. 2) P^ non C 18 non decet H (non eras.) OCP^L decet PKPUVMFA ae 19 si om. IT

(m. 1 aut 2 add.) IV (s. u. m. 2 add.) si ad PP^ habet, m. 1 corr. habent P^ atque— pleniora om. K 20 que om. PP^ abasunt (a ante s del.) H ab ea sunt (ea rasum uid.) I

epistularum CXXX. 53

Placetne igitur, ut super salutem istam temporalem optent sibi ac suis honores et potestates? sane, si, ut per haec consulant eis, qui uiuunt sub eis, uon propter haec ipsa sed propter aliud, quod inde fit bonum, decet ea uelle; si autem

5 propter inanem fastum elationis pompamque superfluam uel etiam noxiam uanitatis, non decet. quocirca si optant sibi ac suis etiam sufficientiam rerum necessariarum, de qua sic apostolus loquitur: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia; nihil enim intulimus in hunc

lomundum sed nec auferre hinc aliquid possumus; uictum et tegumentum habentes his contenti sumus. nam qui uolunt diuites fieri, incidunt in tempta- tionem et laqueum et desideria multa stulta et noxia, quae mergunt homines in interitum et perditionem;

15 radix enim omnium malorum auaritia, quam quidam appetentes a fide errauerunt et inseruerunt se dolo- ribus multis, — hanc ergo sufficientiam non indecenter uult, quisquis uult nec amplius uult; alioquin non ipsam uult et

8 1 Tim. 6, 6—10

1 per CJP^ optant A 2 «ac snis M actus P^ si^ut V sicut MCF^ (c exp.) L hoc Lflrm 3 consulent OL iis sed eras. et deh K uiuat, m. 1 corr. uiuunt V uiunt, m. 1 corr. uiuunt M

ipsas HPK {postr. L eras.) P^IV {postr. l. exp.) 4 sit 0 uelle ca 0 ea om. P' et ea C 5 propter his, alterum exp. V uel

etiam] fi iam P^ 6 noxiam M (i eras.) P^ (i exp.) non] habere P^

quodcirca A optat HPP^I optet V hac (h exp.) P* 7 neces- sariUarum (a exp.) P^ 8 aut super ras. m. 3 P^ enim L 9 in hoc raundo L 10 auferre hunc M hinc auferre HPKP^V inc///7 (fuisse

uid. inde; m. 1 corr. hinc) auferre I quid HPKP^IV 11 tegmen- tum O tegulli C contempti G sumus, corr. siraus KIVP^ simus PCL Im 12 nam] non 0 qui] et qui A fieri incidunt] esse

incedunt O temtatione HI 13 et laqueum om. HPKP^IV et in

laqueum 0 stulta om. HKP^IV 14 hominem OL 15 enim om. HPKP^ (add. m. 3) IV post auaritia s. u. add. est V auaritia est 0 auaritia, m. 2 est auaritia K est auaritia MP^ m sec. sacr. litt.

qua C quidem P^ 16 errauerunt a fide V a fide/////errauerunt K a fide pererrauerunt HPP^I 17 hinc, m. 2 hanc I 18 nec om., m. 1 add. M ne P non] nec PP^ ipsa C

54 S. AureliAugustini

ideo nec decenter uult. lianc optabat et pro hac orabat, qui dicebat: Diuitias et paupertatem ne dederis mihi; con- stitue autera mihi, quae necessaria sunt, sufficienter, ut ne satiatus mendax efficiar et dicam: 'Quis me uidet?* aut pauper factus furer et iurem nomen dei s mei. uides certe et istam sufficientiam non appeti propter se ipsam sed propter salutem corporis et congruentem habitum personae hominis, quo habitu non sit inconueniens eis, cum quibus honeste officioseque uiuendum est. 13 In his itaque omnibus incolumitas hominis et amicitia lo propter se ipsa appetuntur, sufficientia uero rerum necessaria- rum non propter se ipsam sed propter duo superiora quaeri solet, cum decenter quaeritur. incolumitas porro in ipsa uita ac salute atque integritate animi et corporis constituta est. itemque amicitia non angustis finibus terminanda est; omnes 15 enim, quibus amor et dilectio debetur, amplectitur, quamuis in alios propensius in alios suspensius inclinetur; peruenit

2 Prou. 30, 8—9 (Septuag. 24, 31—32)

1 ♦♦decenter {fuit in) I hac, m. 1 corr. hanc IV hac HPP^ (m. 3 hanc) optabant A hoc F 2 paupertate* (m eras. et supra add, s) K paupertate, m. 2 paupertatem C 3 sufficientwter {fuit en) K sufficienter quidem L sufficient 0; cf. Septuag. xa hiovxa xa\ tA ahxdp-xr^ 4 ut del. m. 3 P^ etj ut 0 quis me uidet om.j quam oh rem

m. 3 del. ct dicam P^ 5 uidet///// {ras. 2 fere l.) F fuerer A

fuerunt 0 iurem, s. w. periurem V iurem per 0 pir6, m. 2 piurft P- periurem L edd. sec. Vulg. (Septuag. opLocto) nomine F 6 istam] istam fit L appetit L 8 hominis personae 0 homines, corr.

hominis K quod I qm 0 hahito P^ habitus 0 ei 0 9 offi- cio^seque M 10 in his ergo uel itaque 0 hominis] oranis P-

11 ipsam appetuntur P* ipsam appetantur ^PA'P'JF neceBsariarum

{post. ar in ras. m. 1) F necessarium, corr. m. ut uid. 1 necessariarum P- 13 solet] solet et HPKP^IV cum decenter, m. 2 condecenter, m. S non indecenter K cum autem decenter 0 incolomites, m. 2 incolo-

mitas K uita salutem atque intigritatem 0 uita ad salutem atque

integritatem L 14 anime V 15 angustiis 0 16 debeatur 0

amplecti/////'tur {ras. 1—2 l.) P^ 17 in alios propensius in alio suspen- sius A in alio propensius in alio suspensus (m. 1 corr. snspensius) M

epistularam CXXX. 55

autem usque ad inimicos, pro quibus etiam orare praecipimur. ita nemo est in genere humano, cui non dilectio etsi non pro mutua caritate pro ipsa tamen communis naturae societate debeatur. sed hi nos multum iusteque delectant, a quibus

5 uicissim sancte casteque diligimur. ista cum habentur^ ut

teneantur, cum autem non habentur, ut habeantur. oran-

dnm est.

14 Hocine totum et haec sunt omnia, quibus beatae uitae

summa colligitur? an aliquid aliud ueritas docet, quod his

10 omnibus praeferatur? nam et illa sufficientia et ipsa incolumitas uel propria uel amicorum quam diu temporalis est, pro aeternae uitae adeptione abicienda est, quamquam fortasse corpus animus uero nullo modo sanus existimandus est, qui non temporalibus aeterna praeponit. neque enim utiliter in

15 tempore uiuitur nisi ad comparandum meritum, quo in aeter- nitate uiuatur. ad illam ergo unam uitam, qua cum deo et de deo uiuitur, cetera, quae utiliter et decenter optantur, sine dubio referenda sunt. in eo quippe nosmet ipsos diligimus, si deum diligimus, et ex alio praecepto proximos nostros sicut

1 precimur 0 praecipitur P^ 2 ////etsi {parua ras,) P^ 4 hii nos HIV {alt. 1 eras.) hii nobis 0 in nos A «n^os (fuisse uid. in hos) P^ haec nos L nos (pm, hi) C ii nosflrm iustumque, m. 1 corr.

iusteque I dilectantur 0 a ow., m, 1 add. I 5 ita P^ 6 tene- antur] ne habeantur P^ 8 hocne EPOP^IVMF hoclllll K hoccine C edd, hoc in eo P^ (m. 2 hoccine) L uitae summe L summa uitae edd. 9 aliud aliquid HPKPUV 10 pferatur V referatur, m, 2 preferatur P'^

ipsa] ista HPP^IV 11 uel propria] propria L propter Bupernae uitae adeptionS P^ 12 adoptione obicienda L 13 sanus om. P^

estiroandus P* 14 aetema» M proponit V inter enim et utiliter m paginae initio uere. eras. K in tempore utiliter edd. 15 nisi — uiaatur otn. K comparandam, m, 1 corr. comparandum I mentum, m. 2 meritum P^ in om. L 16 quae I qui P^C (^ w. 1 del.)

quo 0 et de deo om. P^ 17 de oi»., m. 1 add. C ceteraque K {m, 2 ceteraque) MF et om. MFA 18 diligimus si— nosmet ipsos om. A si deum diligimus om. HPKP^IV (s. u. m. 2 add.) F (in inf. marg. m. 1 add.) deum si diligaraus L 19 et ex alio— uere dili- gimus om. M

56 S. ATireliAugastini

Dosmet ipsos ita uere diligimus, si eos ad dei similem dilec- tionem, quantum in nobis est, perducamus. deum igitur dili- gimus per se ipsum et nos ac proximos propter ipsum. nec cum ita uiuimus^ iam nos in ipsa beata uita constitutos eiistimemus, quasi nihil sit amplius, quod oremus. quo modo & enim iam beate uiuimus, cum illud adhuc desit, propter quod unum bene uiuimus? VIII 15 Ut quid ergo per multa dispergimur et quaerimus, quid oremus, timentes, ne forte, sicut non oportet, oremus, ac non potius cum psalmo dicimus: Unam petii a domino, hanc » requiram, ut inhabitem in domo domini omnes dies uitae meae, ut contempler delectationem domini et uisitem templum sanctum eius? ibi namque omnes dies non ueniendo et transeundo fiunt omnes nec initium alterius est finis alterius; omnes sine fine simul sunt, ubi nec ipsa i^ uita habet finem, cuius illi dies sunt. propter hanc adipiscen- dam beatam uitam ipsa uera uita orare nos docuit non in

10 Ps. 26, 4 17 Matth. 6, 7—8

1 ita Tiere, m. 2 ita eos uere V ita eos uere P^ eo, m, 2 eos P'

dilectionem similem 0 3 propter OP^L edd. praeter a ac] a,

m. 1 corr. &c A &d F h&c L et C 4t uita beata OA 5 qaasij quia

si M nil MFA 6 beata 0 uiaimus om. 0 deseit 0 qaod

ow. P 8 dispergimuB L quod 0 9 timentes — orenms om, 0

timentis A oportet non M oportet &i>, alterum del. H hac

P (h del.) L an P^ 10 dicamus 0 petii (postr. l. paulum rasa) I

peti HPK {m. 2 petii) petiui 0 11 habitem edd. praeter a domo]

domino 0 omnes dies] per omnes dies HPKP^IVC omnibns diebus

P' edd. praeter m sec. Vulg.; Septuag. iiaaa^ la^ '^H.spas 12 mac I

delectationes L dei K edd, 13 uitem, m. 1 corr. uisitem F

sanctum ojn. P* {m. 1 add.) MFAF^^L aem sec. sacr. litt. (Septuag.

cod. Alex. liv vaiv tiv 5ywv aoTO'3) ubi HPKF^IVCP^ namque]

namque non (nam et non exp. supra nam add. ita) V 14 aenendo.

m. 1 corr. ueniendo M omnes om. 0 est alterius A alterias ct

PP^ alterius (om. est) 0 15 finis] nec finis P^ alterius] alteriu?

est 0 ibi C ut 0 ipsa uita] ipsa et supra -i- uita 0 16 ille

{corr. illi) dies K dies illi M sunt, corr. sint K 17 uitam beatam

edd. uerba uita 0 uera beata uita MFACP^ (m. 2 uera et beata

uita) a e uera uita beata cett. edd. nos orare edd.

epiBtularum CXXX. 57

multiloquio, tamquam eo iiat, ut exaudiamur, quo loquaciores sumus, cum eum oremus, qui nouit, sicut ipse dominus ait^ quid Qobis necessarium sit, priusquam petamus ab eo. unde mirum uideri potest, quamuis multiloquium prohibuerit, cur 5 nos orare sic adhortatus sit, qui nouit, quid nobis necessarium sit, priusquam petamus ab eo, ut diceret: Oportet semper orare et non deficere uiduae cuiusdam proposito exemplo, quae de suo aduersario cupiens uindicari iudicem iniquum saepe interpellando flexit ad audiendum non iustitia uel miseri*

10 cordia permotum sed taedio superatum, ut hinc admoneremur» quam certius nos exaudiat misericors et iustus dominus deus sine intermissione orantes, quando illa nec ab iniquo ht impio iudice potuit assidua interpellatione contemni, et quam libens atque placatus bona desideria impleat eorum, a quibus aliena

15 peccata nouit ignosci, si, quo cupiebat, illa peruenit, quae uoluit uindicari. ille quoque, cui amicus de uia uenerat nec, quod ei adponeret, habebat, ab amico sibi cupiens commo* dari tres panes, quibus fortasse ipsa trinitas unius substantiae figurata est, iam cum suis seruis dormientem petitor instan-

20 tissimus et molestissimus excitauit, ut daret ei, quantos uole-

6 Luc. 18, 1—8 16 Luc. 11, 5—13

1 exaudiatur A exaudiat L quo (uo exp.) K quod PP* loqua- qaiores 0 locutiores P* 2 sumus ow. K simus P* eum] et O

oramus CF^ no/;////7/uit {raa. 6 fere l) K 3 quod P* priusqui, m. 2 priusquam C 5 sic orare edd. adoratus, m. 1 corr, adortatus I aatem ortatus 0 qui— ab eo om, 0 6 priusqui, m. 2 priusquam C 7 orare om. P difficere et supra -i- non uerbis set iiiente 0 8 cu- piens (ens ex corr.) K ini////quum K 9 flexit] felix 0 10 studio PP* . hic PP^ (w. 3 hinc) 11 certiua m. 2, fuieee uid. certia C

misericors et iustus dominus deus] misericors deus et iustus dominus (deuB del.) I misericors et iustus dominus HKP^V 12 et om. O

14 impleat (eat m, 2 in ras.) \ rum (m. 2 eorum) P^ eorum om. PP^

15 pecvcata (fuit t) K sic quo ML si quod, m. 2 si quo P^ si ad quod C ad illa (ad m. 2 exp.) P^ praeuenit A qu6 P

16 tto j uoluit A noluit 0 de, m. 2 k de K 17 tres panes cupiens eommodari edd. commendari P^ 18 figurata est substantiae O 20 et moleBtissimus om. A molestimus, corr, molestissimus V ei am. A eis L

58 S. AureliAugustini

bat, magis et ipse uitando taediuni quam beniuolentiam cogi- tando, ut hinc intellegeremus, si dare cogitur, qui, cum

. dormiat, a petente excitatur inuitus, quanto det benignius, qui nec dormire nouit et dormientes nos excitat, ut petamus.

16 Hinc est et illud: Petite et accipietis, quaerite et s inuenietis, pulsate et aperietur uobis; omnis enim, qui petit, accipit et quaerens inuenit et pulsanti aperie- tur. aut quis est ex uobis homo, a quo filius suus panem petit, numquid lapidem porriget ei? aut si piscem petit, numquid serpentem porriget ei? aut si lo ouum petit, numquid porriget ei scorpium? si ergo uos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis uestris, quanto magis pater uester caelestis dabit bona petentibus se. cum ergo secundum tria illa, quae commendat apostolus, fides significetur in pisce uel propter is aquam baptismi uel quod in huius saeculi fluctibus integra est, cui contrarius est ille serpens, qui, ut non crederetur deo, uenenosa fraude persuasit, spes in ouo, quia uita puUi nondum est, sed futura est nec iam uidetur, sed adhuc

5 Luc. 11, 9—13 14 I Cor. 13, 13

1 boni uolentiam, m. 2 beniuolentiam K 2 ut] h 0 intellege- rem' ; mus (m' eras.) M intelligerimua 0 cogimur, a. m. cogitur H

cogetur F qui cOm V quicumq; PP^ 3 a petente] appetente P*

excitatus P^ inuitatus I quando 0 det] et PP^ debet K

benignis, corr. {m. 1 ?) benignius I benignus, corr. benignius V 4 pe- tatur A 7 quaerens^ m. 2 qui quaerit K qui quaerit L sec. Vulg.

pulsati, m. 2 pulsftti K 8 est exp. V est o-m. AP^ a quo] a quo si L 8U8, m. 2 8UU8 H eius uel suus 0 9 porrigit HPKIMAC

flrm dabit ae sec. Viilg.; Gr. sirtStuoei illi V sec. Vulg. si <m. V 10 petit om. V porrigit HPK (m. 2 porriget) IMAC flrm dabit

ae sec. Vulg.; Gr. iiciSioasi illi V edd. sec. Vulg. 11 porrigit IfPOA' IMAC edd. scorpionem OAP^L sec. Vulg. 12 data om. HPKPUV

13 caelestis] de caelis caelestis L {Vulg. de caelo, Gr. 6 ej oupavoO)

14 se om. HPKP^I illi, m. 2 illa I 16 baptissimi (post. s paulum ras.) P baptis^mi F 18 deo] donec, m. 2 deo P* uenenosaj bene nos a L peruasit HPI (m. 1 corr. persuasit) //ouo (parua ras.) P

qui -4 19 uidetur (i ras. ex t) P^

epistularum CXXX. 59

speratur — spes enim, quae uidetur, non est spes — ,

cui contrarius est scorpius, quoniam, qui sperat aetemam

uitam, quae retro sunt, obliuiscitur et in anteriora se extendit,

cui noxium est retro respicere, scorpius autem ex ea parte

5 caueDdus est, quam uenenatam et aculeatam retrorsum habet,

caritas in pane, maior enim horum caritas et in cibis

utique uincit cetera panis utilitas, cui contrarius est lapis.

quoniam dura corda respuunt caritatem, siue aliud aliquid

congruentius ista significent, tamen, qui nouit bona data dare

10 filiis suis, petere nos et quaerere et pulsare compellit.

17 Quod quare faciat, qui nouit, quid nobis necessarium sit,

priusquam petamus ab eo, mouere animum potest, nisi intelle-

gamus, quod dominus et deus noster non uoluntatem nostram

sibi uelit innotescere, quam non potest ignorare, sed exerceri

15 in orationibus desiderium nostrum, quo possimus capere, quod

praeparat dare. illud enim ualde magnum est, sed nos ad

accipiendum parui et angusti sumus. ideo nobis dicitur:

Dilatamini, ne sitis iugum ducentes cum infidelibus.

tanto quippe illud, quod ualde magnum est, quod nec ocu-

1 Rom. 8, 24 3 Phil. 3, 13 6 1 Cor. 13, 13 11 Matth. 6, 8

15 I Cor. 2, 9 18 II Cor. 6, 13—14 19 I Cor. 2, 9

2 scorpias est L 3 anterioriora 0 4 est om., wi. 3 {?) add. I 5 quft (^ eras.) V qua MFACP^ aculeatam] aculeatam caudam

P* retrorsus HPKPUV 6 caritas] Bignificetur caritas 0

maior* (5 eras.) M horum] bonorum P^ 7 lapie est 0 8 cari- tatem respuunt 0 aliquid aliud 0 aliud aliquis L 9 tamen] unde 0 10 suifl] uris K pensare, corr. pulsare V 11 quare] cur 0 facit O faciant (n exp.) V quid] qui P 12 petamus] petam petamus A

13 dominus et deus] dominus deus P ««dominus deus (ante dominus fuit et, gMod w. 3 post dominus add.) 1 et dominus et deus L dominus P^

14 uellet HPKP^IVMFA ignoscere L eiceri, a. m. exerceri H exercere L 15 possumus M (m. 1 corr. possimus) FP^ (ras. possimus^

16 praeperat, corr. praeparat K majifnum ualde C ad om. IL

17 capiendum 0 flrm 18 scitis (c eras.) F fidelibus F 19 quod om. O ualde magnum, m. 3 tam ualde magnum P^ magimm ualde OL

quod nec oculus uidit om,^ in marg. m. 3 add. P^

60 S. AnreliAnguBtini

lus uidit, quia non est color, nec auris audiuit^ quia non est sonus, nec in cor hominis ascendit, quia cor hominis illuc debet ascendere, sumemus capacius, quanto id et fidelius credimus et speramus fiimius et desideramus ardentius. IX 18 In ipsa ergo fide et spe et caritate continuato desiderio s semper oramus. sed ideo per certa interualla horarum et temporum etiam uerbis rogamus deum, ut illis rerum signis nos ipsos admoneamus, quantumque in boc desiderio profece- rimus, nobis ipsis innotescamus et ad hoc augendum nos ipsos acrius excitemus. dignior enim sequitur efFectus, quem feruen- 10 tior praecedit afifectus. ac per hoc et quod ait apostolus: Sine intermissione orate, quid est aliud quam 'beatam uitam/ quae nuUa nisi aetema est, ab illo, qui eam dare solus potest, *sine intermissione desiderate'? semper ergo hanc a domino deo desideremus et semper oremus. sed ideo ab u aliis curis atque negotiis, quibus ipsum desiderium quodam modo tepescit, certis horis ad negotium orandi mentem reuocamus uerbis orationis nos admonentes in id, quod deside-

12 I Thess. 5, 17

1 uidt, m. 1 corr. uidit M 2 sonus om. K 8 sumimus HPKP^IV sumamuB FP^ (m. 2 sumimus) quanto id fidelius (om. et) 0 quia

(m. 2 supra t quanto) nihil I fidelina P^ 4 firmns, corr. («. 1 ?) firmins I 5 continuato] et { continQato 0 6 oremus P^ per certa] per- cepta L interualla certa 0 horarum interualla PP^ orarum CL 7 uerbis om. L dominnm L ut illis hia 0 8 amoneamus PM

quantumcumqne PP^ (cum m. 3 del.) profecerimus (fi ex fe m. 1, sed i ercis.) F proficerimus POIVL 9 nobismet ipsis L agendum CP^ 10 sequetur MFACP^ edd, 11 affectus] effectus F et om, HPKP^IV 12 orare, m. 2 \ orate P^ qnod P» (m. 5 qnid) F

(m. 2 quid) quam] qd itf 13 est om, A eo edd. prcieter a e

ea (^ m. ut uid. 2) P^ solns dare edd. 14 salns L deside- rare MP^ (m. 2 t desiderate) hanc ergo C 15 a om. A deo

om. HPP^IV desideramuB HPKP^IV (corr. desideremuB) semper oranins HPKP^IVL oramus semper l oremus semper cetL edd. 16 illis HPP^IAC negotiis {post i ex b m. 1) P 17 tempescit 0 ceteris K

oris F oranti L 18 senocamus HP (m. 1 corr. reuocamns) K

(corr. seuocemus) reuocamus, supra reuocemus V renocemns P^ nos] nos ipsos 0 edd. praeter a

epistularum CXXX. 61

ramu9, intendere, ne, quod tepescere coeperat, omnino frigescat et penitus extinguatur, nisi crebrius inflammetur. unde et illud, quod idem apostolus ait: Postulationes uestrae innotescant apud deum, non sic accipiendum est,

5 tamquam deo innotescant, qui eas, et antequam essent, utique nouerat, sed nobis innotescant apud deum per tolerantiam, non apud homines per iactantiam, aut forte innotescant etiam angelis, qui sunt apud deum, ut quodam modo eas offerant deo et de his consulant et, quod eo iubente implendum esse

10 cognouerint, sicut opoiiere ibi cognouerint, hoc nobis uel

euidenter uel latenter adportent; dixit enim angelus homini:

Et nunc, quando orabas tu et Sarra, ego obtuli memo-

riam orationis uestrae in conspectu claritatis dei.

19 Quae cum ita sint, etiam diu orare, cum uacat, id est cum

15 alia bonarum et necessariarum actiouum non impediuntur officia, quamuis et in eis, ut dixi, desiderio illo semper orandum

3 Phil. 4, 6 12 Tob. 12, 12 sec. Septuag.

1 ceperat I {m. 2 coeperat) P^L omnino ex corr., fuisse uid.

animo K 2 frigescit L nisi crebrius om. 0 5 tamqui, m. 2 tam- qaam C deo innotescant apud deum qui A eas et] eas HPKP^IV ea 86 L antequam essent (quam essent in ras. m. 2) C utique

om. HPKP^IV 6 uouerat, corr. nouerat V apud deum om. A; cf. u. 5 7 etiam innotescant edd 8 ut om. HPK (m, 2 add.) P^ (m. 3 add, qui) IV (a. u. qui add.) 9 deo] domino 0 eo] deo OCT^

10 cognouerunt P sut, m. 2 sicut H «ibi A cognouerint ras. ex cognouerunt P^ nobis uel] nobis tibi {stipra tibi add. uel) 0

11 la»tenter K aportent, m. 1 corr. apportent P adportet 0 enim om. HPKP^IV 12 et nunc quando orabas tu et Sarra] et tunc quando orabas tu et sara P' cum oraretis HPKP^MF a dum oraretis e cum oretis A cum or*ti8 (m. 2 cum oraretis) I; 8 fere l. eras. m. 2 in marg. add. et tunc quando orabas tu et sara V; Vulg. quando orabas, Septuag. xa\ v5v 5tB icpo3T^65(i> ob xal yj vujxotq ooo 2)d^pa ego] his ego (his exp^) V memoriam orationis uestrae] orationem uestram omnes praeter OL codd. edd.; VuJg. orationem tuam, Septuag. lo }jLvr^|jL03ovov tyj; tzooz- toyri^ hyjSiV 18 in conspectum P- 14 ita sint in ras. m. 2 I ista sint F diu (i in ras.; fuit e) orare cum uacat I diu orare conuocat L deum debemus orare cum uocat 0 cum diu orare uacat edd. id est] idS C cum alia] omnia L 15 impediunt 0

62 S. AureliAuguBtini

sit, DOQ est inprobum nec inutile. neque enim, ut nonnulli putant, hoc est orare in multiloquio, si diutius oretur. aliud est sermo multus aliud diuturnus affectus. nam et de ipso domino scriptum est, quod pernoctauerit in orando et quod proliiius orauerit. ubi quid aliud quam nobis praebebat exem- 5 plum ip tempore precator opportunus, cum patre exauditor aeternus? 20 Dicuntur fratres in Aegypto crebras quidem habere orationes sed eas tamen breuissimas et raptim quodam modo iaculatas, ne illa uigilanter erecta, quae oranti plurimum necessaria est, w per productiores moras euanescat atque hebetetur intentio. ac per hoc etiam ipsi satis ostendunt hanc intentionem, sicut non est obtundenda, si perdurare non potest, ita, si perdurauerit non cito esse rumpendam. absit enim ab oratione multa locutio, sed non desit raulta precatio, si fenieus perseuerat intentio. is nam multum loqui est in orando rem necessariam superfluis agere uerbis; multum autem precari est ad eum, quem preca- raur, diuturna et pia cordis excitatione pulsare. nam plerum- que hoc negotium plus gemitibus quam sermonibus agitur,

1 Matth. 6, 7 4 Luc. 6, 12 5 Luc. 22, 43

1 improbum est V nec] et M enim om. 0 2 multiloquo (corr. multiloquio) si^diutius I alius, corr. aliud V 3 effectus I (m. 2 ? affectus) A 4 pernoctaueuerit H perhoctauerit 0 pemocta IF (m. 1 corr. pernoctauerit) orandum HPK (m. 2 orando) P^V (corr. orando»

quod om. PP^M 5 ubi om. 0 ibi L quod, w. 3 quid P* nobis praebebat quam 0 praemebaf, coir. praebebat V praebet, corr. {m. 2 '^\ praebebat 1 6 praecato, m. 2 praecator P^ exaudit, m. 2 eiaudi- tor P^ 8 dicuntur] et dicuntur L, orationes habere 01 9 ta iT

raptim//'///;' (erow. uid. qaoda) quodam P iaculatas nec illa M (m. '2 iaculantes ne illa) F 10 recta F reiecta M (m. 2 erecta) A 11 eua- nescit, m. 1 corr. euanescat F euetetur HK (m. 2 ebetetur) I {corr. ebetetur) V (corr. hebetetur) elietetur, m. 1 corr. hebetetur P habitetur 0 initio L ac] hac L 12 ipsa L 13 obtinenda 0 oboedienda L 14 rumpenda C 15 perseueret L 16 multi, m. 1 corr. multum F

superflnis ras. ex superfluus P^ 17 autem] enim 0 post es:

m. 3 add. oratio P^ eura] deum 0 quem m, 3, fuisse uid. qui P* 18 deurna 0 et copia (co exp.) V plerfl hoc C

epistTilarum CXXX. 63

plus fletu quam affatu. ponit autem lacrimas nostras iu con- speciu suo et gemitus noster non est absconditus ab eo, qui omnia per uerbum condidit et humana uerba non quaerit. Nobis ergo uerba necessaria sunt, quibus commoneamur et

5 inspiciamus, quid petamus, non quibus dominum seu docendum seu flectendum esse credamus. cum ergo dicimus: Sancti- ficetur nomen tuum, nos admonemus desiderare, ut nomen eius, quod semper sanctum est, etiam apud homines sanctum habeatur, hoc est non contemnatur, quod non deo sed homi-

10 nibus prodest. et in eo, quod dicimus: Adueniat regnum tuum, quod, seu uelimus seu nolimus, utique ueniet, desi- derium nostrum ad illud regnum excitamus, ut nobis ueniat atque in eo regnare mereamur. cum dicimus: Fiat uoluntas tua sicut in caelo et in terra, nobis ab illo precamur

15 ipsam oboedientiam, ut sic in nobis flat uoluntas eius, quem ad modum fit in caelestibus ab angelis eius. cum dicimus: Panem nostrum cotidianum da nobis hodie, per id, quod dicitur *hodie*, signiflcatur *hoc tempore*, ubi uel suffl- cientiam illam petimus a parte, quae excellit, id est nomine

1 Ps. 55, 9 2 Ps. 37, 10 6; 10; 13; 17 Matth. 6, 9—11;

Luc. 11, 2—3

1 affiatu (1 exp.) V affectu WOCP^^L (w. 2 affatu) 2 «et (g eras.) F qui omnia per uerbum] quidam prouerbum 0 3 humana// '// {fuit

non) I non quaerit (om, uerba) P humana non querit P^ 4 necessaria sant uerba 0 commoueamur L 5 quod, w. 3 quid P* deum

HOKP^IVL docenda, m. 2 docendum L 7 nos] nos ipsos edd,

praeter a ammoneili** (us era.s.) V ammonemur 0 8 sanctum est semper C 9 est nofli non P^ est quod non WP^ (quod m. 2 del.}

10 in eo] ideo ,0M 11 nolib; F nolumus OM desiderium — ueniat om. 0 12 illu, m. 1 corr. illud F illum V (corr. illud) M excita- mur I excite^muB V ueniet, corr. ueniat V 13 atque nos in eo O edd. 14 et] aic et L nobis om. L ab] pro ab 0 15 in] a WCP^ m 16 ab om. HPKPUV {s. u. add.) L eius om. PP^

17 id (d ex corr. m. 3) P^ 18 significat 0 ubi] ut 0 illam

safficientiam edd, 19 petimus, m. 2 petamus W petamus I a parte qua L aperte quae, w. ^ a parte quae WIV aperte quae HPKC aperteque P^ id est om. C

^4 S. AureliAagastini

panis totam significantes nel sacramentum fidelium, quod in hoc tempore necessarium est non tamen ad huius temporis sed ad illam aeternam felicitatem adsequendam. cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, nos admonemus, et quid petamus et s quid faciamus, ut accipere mereamur. cum dicimus: Ne nos inferas in temptationem. nos admonemus hoc petere, ne deserti eius adiutorio alicui temptationi uel consentiamus decepti uel cedamus afflicti. cum dicimus: Libera nos a malO; nos admonemus cogitare nondum nos esse in eo bono, lo ubi nuUum patiemur malum. et hoc quidem ultimum quod in oratione dominica positum est, tam late patet, ut homo Ghristianus in qualibet tribulatione constitutus in hoc gemitus edat, in hoc lacrimas fundat, hinc exordiatur, in hoc inmoretur, ad hoc terminet orationem. his enim uerbis res ipsas memoriae is nostrae commendari oportebat. Xn 22 Nam quaelibet alia uerba dicamus, quae affectus orantis uel praecedendo format, ut clareat, uel consequendo adtendit, ut

4; 6; 9 Matth. 6, 12-13; Luc. 11, 4

1 totum OP^L significantes, m. 2 significantis W significantis HPI

sacramentoium HPKP^ (or w. 3 del.) IV (or eras.) 2 tamen, m. 2 tantum I ta//., 7/ {super raa. m. 2 ntum) W 3 ad om. A aeter- nam uitam felicitatem L 4 et om. edd. 5 nos admonemns— in

temptationem om., m marg. sup. m. 2 add. M ammonemur AL

et quod (?n. 3 quid) petamus et quod (m. 3 quid) P^ et quippetamus et quid C quid petamus quid L 6 facimus V accepere, m, 2 accipere P^ mereamus HP {m. 1 corr. mereamur) KI {ut uid.) 7 ammone- raur lAli nej non F 8 temptatione P {corr. temptationi) F (m. 1 corr. temptationi) teraptati, m. 1 corr. teraptanti P^ 9 libera] sed

libera L sec. aacr. liit. 10 ammonemur AL nos (s ex corr. m. 3) P^ 11 ubi] ut 0 patiamur 0 paciamur P^ patimur L patiemur in eo (in €0 m. 2 del.) P^ 12 dominica oratione edd. positum sit 6 tam M

ut] t\x 0 13 gemitu L 14 lacrimas {poat. a ex corr. m. 1) F

lacrimis, m. 1 corr. lacrimas M immoret' (= immoretus) M

15 enim uerbis res (m uerbis res eras. ^tid.) W ipsa PW {ut uid.)

P^ (m. 3 ipsas) MFACP^ 16 uestrae 0 17 affectus orant^s C

affectu orationis L 18 praecendendo WC {pr. n a. m. del.)

epistnlarum CXXX. 65

crescat, nihil aliud dicimas, quam quod in ista dominica ora- tione positum est, si recte et congruenter oramus. quisquis autem id dicit, quod ad istam euangelicam precem pertinere non possit, etiamsi non inlicite orat, carnaliter orat, quod

5 nescio quem ad modum non dicatur inlicite, quando quidem spiritu renatos non nisi spiritaliter deceat orare. qui enim dicit uerbi gratia: Clarincare in omnibus gentibus, sicut clarificatus es in nobis, et: Prophetae tui fideles inueniantur, quid aliud dicit quam: Sanctificetur nomen

10 tuum? qui dicit: Deus uirtutum, conuerte nos et ostende faciem tuam et salui erimus, quid aliud dicit quam; Yeniat regnum tuump qui dicit: Itinera mea dirige secnndum uerbum tuum et ne dominetur mihi omnis iniquitas, quid aliud dicit quam: Fiatuoluntas tua sicut

15 in caelo et in terra? qui dicit: Paupertatem et diuitias ue dederis mihi, quid aliud dicit quam: Panem nostrum cotidianum da nobis hodie? qui dicit: Memento, domine, Dauid et omnis mansuetudinis eius, aut; Domine, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si red-

6 loh. 3, 5 7 EccU. 36, 4 8 EccU. 36, 18 10 Ps. 79, 4

12 Ps. 118, 133 15 Prou. 30, 8 17 Ps. 131, 1 18 Ps. 7, 4—5

1 in ista oratione dominica OP^ in oratione ista dominica C oratione positam] praepoBitam, m. U propositam P^ 3 id om, 0 ad om. P^ (m. 3 add.) V (m. 2 in marg. add.) 4 etiamsi non] etiam sic P*

inUciter HPKP^IVMB carnaUter orat (wi. HPKP^IV («. u. m. 2 udd.) 5 inUciter HPKPUV quando] qd quando (qd m. 2 del.) P^

6 non om. MA deceat, m. 2 doceat K decet edd. praeter a quid P (d paulum ras.) P* (d eras.) qui/// {ras. i— ^ l.; i ex corr. m. 3) P^

7 clarificetur in omnibus gentibus P (in ras.) P^ (cetur in ora m. 3 in ras.) gentibus om. 0 8 es] S P^ inueniantur fidelea 0 9 aancti* f cetur— quam om. 0 10 qui] qui* I (d eras. ?) P* (d eras.) uir- tutem, m. 1 corr. uirtutum I 11 quam (a ex corr. m. 2; fuitne e?) P^ 12 adueniat 0 qui» (fuit quid) / itenera W 13 «raei C mei V edd. sec. sacr. litt. 15 qui^ (d eras.) I diuitias et paupertatera 0 17 qni« (d eras.) I 18 omnis mansuetudines {ras. mansuetudinis) I omnes mansuetudines HPK 19 meis om. W reddi, m. 1 corr. reddidi F

XXXXIIII Xxig. sect. II parj 3. ^

66 S. Anre.liAugustini

didi retribiientibus mihi mala; quid aliud dicit quam: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? qui dicit: Aufer a me concupi- scentias uentris et desiderium concubitus ne adpre- hendat me, quid aliud dicit quam: Ne nos inferas in s temptationem? qui dicit: Erue me ab inimicis meis, deus, et ab insurgentibus super me libera me, quid aliud dicit quam: Libera nos a malo? et si per onmia precationum sanctarum uerba discurras, quantum existimo, nihil inuenies, quod non ista dominica contineat et concludat it oratio. unde liberum est aliis atque aliis uerbis eadem tamen in orando dicere, sed non esse debet liberum alia dicere. 23 Haec et pro nobis et pro nostris et pro alienis atque ipsis ini* micis sine fluctu dubitationis oranda sunt, quamuis alius pro isto alius pro illo, sicut se habeut propinquitates uel longinquitates i» necessitudinum, in corde orantis oriatur aut extoUat affectns. qui autem dicit ia oratione uerbi gratia: 'Domine, multiplica diuitias meas', aut: 'Da mihi tantas, quantas illi uel illi de-

3 Eccli. 23, 6 6 Ps. 58, 2

2 sicati H et ne nos C 4 concupitus, m. 2 concubitus P^

ne] non i 5 ne nos — dicit quam om. P^ 6 qui* (d eras.) I ab] de W sec. Vulg. 7 deus] deus meus L sec. Vulg. super] in 0

9 perceptionum L discarrat L 10 inueniet L quod non in ista dominica (ic 8. u. add.) contineat et concludat oratio V quod in ista dominica contineat et concludat oratione 0 quod in ista dominica non contineat et concludat oratio L quod in ista dominica non contineatur et concludatnr oratione WCm quod in ista dominica non contineatur et concludat (m. 2 concladatur) oratione P^ 12 in om. 0 esse debet] esse PL est P^ debet esse edd. praeter a 13 haec pro (<m. et) O

et p08t nobis om., 8. u. add. V ipsis om. L ip | ipsis A pro ipais OM edd. 14 alius pro illo alius pro isto 0 15 alius pro illo] pro iilo (om. alius) K propinquitates] propter (m. 3 del) iniquitates P* uel om. 0 uel longinquitates om. HPP^IV (». u. m. 2 add.) 16 neces- situdinem M oriantis {pr. i m. 2 exp.) P* oriatur om. K oratur 0

aut era^. K *ut {supra ras. m. 2 2) P^ extollat, m. 3 eitoUatur

Pi excellat OCF^L Irm; cf. p. 64, 18 sq. effectus, m. 2 affectus I \% tt L quantas (as ex corr. m. 2) H illi uel isti P^V et iUi

uel iUi L illi {om. uel illi; 0

epistalaram CXXX. 67

disti^ aut: 'Honores meos auge, fac me in hoc saeculo prae- potentem atque clarentem', uel si quid eius modi est, et haec dicit eorum habens concupiscentiam non id adtendens, ut ex his secundum deum prosit hominibus, puto eum non inuenire

5 in oratione dominica, quo possit haec uota coaptare. quam ob rem pudeat saltem petere, quae non pudet cupere, aut si et hoc pudet, sed cupiditas uincit, quanto melius hoc petitur, ut etiam ab isto cupiditatis malo liberet, cui dicimus: Libera nos a malo!

10 Habes, quantum arbitror, non solum qualis ores, uerum etiam quid ores, non me docente sed illo, qui omnes nos docere dignatus est. beata uita quaerenda est, haec a domino deo petenda. quid sit beatum esse, a multis multa sunt dispu- tata; sed nos ad multos et ad multa ut quid imus? breuiter

15 in scriptura dei ueraciterque dictum est: Beatus populus, cuius est dominus deus ipsius. in ipso populo ut sirous atque ad eum contemplandum et cum eo sine fine uiuendum peruenire possimus, finis praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. in eisdem

15 Ps. U3, 15 18 I Tim. 1, 5

1 honoreres (re del) H praepotem FP^ 2 si qaid] 8icut P*

eiosdem modi JSKI haiosmodi 0 edd, 3 concapiscentiam habenB

O ut] non sed eosp. F et ati L 4 dominara L non eam OL 5 uota] aocata L aptare MFACF^ 6 aaUtem I capere L et om. F^ 7 patet M aicit, m, 1 eorr. aincit F petitur hoc V 8 ab om. OL

libere H (m. !2 liberet) I {supra m. ut uid. 1 tur) cui dicimus 6m, dlierum m. 2 del. H liberaj sed libera L sec. sacr, litt. 10 ha-

bens F ores (e in ras.) F aerum— ores m. 1 in ras. et in marg. C 11 quod F^ ne, m. ^ me C ille, a. m. illo C 12 beata uita

qaaerenda est om. A 13 deo om. FF^ petenda est 0 edd. dis- puta. m. 2 disputata C 14 nos ad (d 8. u.) V ut qui dicimus

HKMFA ut quae dicimas I quicquid dicimus F^ ut quiuimus L ut quid dicimus FV (dic eraa.) aef quid imas Ir 15 in om. FF^ * {supra ras. I) F a HKI uerociterque 0 16 ipsius] eius M in] et in L

scimas MC 17 conteraplendum 0 fine] sine K 18 praecepti.V/ (ras. 1—2 l.) F^ caritas est 0 19 et fide— bona om, L eisden isupra n m, 2 m) K ei*sdem (u eras.) F is 0

5*

68 S. Aureli Augustini

tribus pro conscientia bona spes posita est. fides ergo et spes et caritas ad denm perdacunt orantem, hoc est creden- tem, sperantem, desiderantem et, quae petat a domino in dominica oratione, considerantem. ieiunia et ab aliis uolup- tatibus sine salutis neglectu carnalis concupiscentiae refrenatio 5 maximeque elemosynae multum adiuuant orationem, ut possi- mus dicere: In die tribulationis meae deum exquisiui manibus meis nocte coram eo et non sum deceptus. quo modo enim deus incorporalis et inpalpabilis manibus exquiritur, nisi operibus exquiratur? 10

XIV 25 Adhuc est fortasse, quod quaeras, cur apostolua dixerit: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus. neque enim uUo modo credendum est uel ipsum uel quibus ista dicebat dominicam nescisse orationem. cur ergo putamus hoc eum dixisse, quod nec temere potuit nec mendaciter dicere, nisi » quia molestiae tribulationesque temporales plerumque prosunt uel ad sanandum tumorem superbiae uel ad probandam exer- cendamue patientiam, cui probatae et exercitatae clarior merces

1 I Cor. 13, 13 7 Pb. 76, 3 12 Rom. 8, 26 1 spefl] in spes X 2 ad deura perducuntj adducunt P^ hoc i

credentem (^^ et cr m. 3 corr. aut inductum) P^ 4 aiaeiunia H aieiunia IV {pr. a eras.) ageiunia P 5 salutis om. CP^ 6 maxime- que] maximeque autem 0 orationem adiuuant 0 possomua HKI 7 dominum HP^IV 8 nocte om. HPKP'IV («. «. m. 2 add.) coram eo] contra eum 0 deceptus (s ex corr. m, 2) H 9 inpassibilis,

m. 2 inpalpabilis V manibus om., m, 3 add. I 10 exquiritur K .12 enim om. P^ enim om, OA 13 ante ipsum m. 2 add. beatom •apostolum C quibus om., m. 2 add. V eos | quibns 0 14 dominicam nescisse orationem] orationem dominicam necesse est O cur] cum F

15 temere (te corrigendo corruptum) C temere m. 2^ fuisse uid, timere P» tenere 0 timere HPKIVF nec (c eras.) V diceret HKIV

16 molestae (m. 2 molestiae) tribulationesque C molestia et tribulatio- nesq. HP^ (m. 2 molestiae; post q. ras. 2 fere l) molestia et tribulati- ones quae I temporales (temp in ras.) P temporales necesse 0

fllHlQlHil K possunt 0 17 tumorem, ras. timorem Ftumurem 0

prob*andam {fuit r) V probandum L exercendamque HPOKIV

e+cendamq; {supra ras. m. 1 add. x, unde m. 2 xer fecit) P^ exercendam uel Zf 18 et om. O excitate L mercis {sict) clarior 0

epistnlaram CXXX. 69

uberiorque seruatur, uel ad quaecumque flagellanda et abolenda peccata, tamen nos nescientes, quid ista prosint, ab omni optamus tribulatione liberari. ab hac ignorantia nec se ipsum apostolus ostendit alienum, nisi forte, quid oraret, sicut 5 oporteret, seiebat, quando, magnitudine reuelationum ne extolleretur, datus est illi stimulus carnis, angelus satanaOt qui eum colaphizaret. propter quod ter dominum rogauit, ut eiim auferret ab eo, utique sicut oportet nesciens quid oraret» denique dei responsum, cur non fieret, quod uir tantus orabat,

10 et quare fieri non expediret, audiuit: Sufficit tibi gratia

mea; nam uirtus in infirmitate perficitur.

26 In his ergo tribulationibus, quae possunt et prodesse et nocere,.

quid oremus, sicut oportet, nescimus et tamen, quia dura,

quia molesta, quia contra sensum nostrae infirmitatis sunt, uni*

15 iiersali humana uoluntate, ut a nobis haec auferantur, oramus. sed hoc deuotionis debemus domino deo nostro, ut, si ea non

5 II Cor. 12, 7—8 10 II Cor. 12, 9

1 ueriorqae L at, eorr. ad I 2 nos ow. OF^ prosunt P*

3 tribulatione optamus edd. liberare M ne, corr. {m. 1 ?) nec I

4 oret L 5 oportet OCP^L flm oportebat r; c/. u. 8; p. 71, 3 sciebat, m. 3 nesciebat I quando magno magnitudine reuelationum

ne extoUeretur HK quando magnitudini reuelationum ne extolleretur P qnando magnitudine reuelationum neztolletur {m. 2 neztolleretur) I qnando«««*«<*magnitudine reuelationum ne extoUeretur V quando magni- tudine reuelationum ne eztolletur M quando multitudine reuelationum ne extoUeretur F quandone magnitudine reuelationum///// (raa. 1—2 h) extoUeretur P^ quanto magnitudinem ne eztoUeretur {om. reuelationum) O quando reuelationum magnitudine ne eztolleretur a e quando in reue- lationum magnitudine ne eztolleretur flm quando ne reuelationum magnitudine eztolleretur r 7 colafizet I ut eum auferet eum ab

eo O 8 oraret quid 0 9 responsura dei 0 dei] dat L fieret raa. ex deficeret I 10 expedire 0 expediuit P^ 11 nam om. MFAL infirmi II perficitur P 12 in his— nescimus om., m. 2 in marg. add, HV om. I et om. V (m. 2) et om.y m. 2 add. G 13 oportet 01»., m. 2 add. P^ 14 quia molesta (i ex corr. m. 3) P* molest*a ifuit i) *qui (m. 1 corr. quia) I infirmitati, corr. infirmitatis V uni- uersali (li del) 1 15 humanaq; P* aaferentes (es eras. supra m. 1 add. nr) C 16 hec 0

70 S. AureliAugustini

Bbstulerit, non ideo nos ab eo neglegi existimeoius, sed potius pia patientia malorum bona speremus ampliora. sic enim uirtus in infirmitate perficitur. nonnuUis quippe inpatien- tibus dominus deus, quod petebant, concessit iratus, sicut contra apostolo negauit propitius. nam legimus, Israhelitae » quid et quo modo rogauerint et acceperint, sed expleta con- cupiscentia inpatientia est grauiter castigata. dedit et regem petentibus secundum cor eorum, sicut scriptum est, non secundum cor suum. dedit etiam, quod diabolus postulauit, ut probandus eius famulus temptaretur. exaudiuit rogantes et w inmundos spiritus, ut in multos sues legio daemonum mitte- retur. haec scripta sunt, ne forte se quisquam magni pendat, si fuerit exauditus, cum aliquid inpatienter petit, quod nou impetrare plus prosit, aut se abiciat et de diuina erga se miseratione desperet, si non exaudiatur, cum forte aliquid petit, ja quo- accipiendo affligatur atrocius uel a prosperitate corruptus penitus euertatur. in talibus ergo quid oremus, sicut oportet,

5 Num. 11, 1-34 7 I Reg. 8, 5-7 9 lob 1, 12; 2, 6

10 Matth. S, 30-32; Luc. 8, 82

1 non] no* (s eras. uid.) JP* ab eo om. HPKPUV ab eo ne- glegij habere (w. 2 i haberi) neglectui P^ potius quia per patientiam L 2 Fperamus OL 8 dominus deus patientibus sed ordo stgnis corr. P dominuB deus (b in ras. m. ut uid. 1) patientibus (m. 3 petentibus) P^ 4 petebat V 5 econtra VC est 0 apostolo {postr. l. ex corr.) C apostolum H (m. 2 apostolo) IV {corr. apostolo) 6 rogauerunt 0

et acceperint om. A acceperunt O expleta] ezempla 0 7 pa- tientia H (m. 2 inpatientia) I {m. 1 corr. inpatientia) V (corr. inpati- entia) et regem dedit (dedit del.) I 8 cor eorum — secundum om. HPKP^I cor eorum— cor suum owi., 8. u. m. 2 add. cor corum et non secundum cor suum V 9 dedit his 1 11 ut om. O mitterentur (n m. 1 exp.) M 12 forte sej fortasse HI fortasse se K fort//// {ras. 1—2 l. et supra e) se V for se P forte P^ quisque OC edd. pen- det, m. 1 corr. pendat F 13 fuerat, corr. (m. 3 ?) fuerit / cum

aliquid] qua mali quid L 14 se] si F de om. HPOKP^IV (m. 2 add.) erga] gratia 0 15 disperdiet O auditur O 16 quod L cum 0 affligitur L atrocinius 0 a, corr. ea V ea OCP^L

17 penitus om. HPPUV {m. 2 add.)

epistalarum CXXX. 7 1

nescimus. unde si aliquid, contra quod oramus, acciderit, patienter ferendo et in omnibus gratias agendo hoc potius oportuisse, quod dei non quod nostra uoluntas habuit, minime dubitare debemus. nam et huius modi exemplum praebuit

5 uobis ille mediator, qui cum dixisset: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste, humanam in se uoluntatem ex hominis susceptione transformans continuo subiecit: Yerum non quod ego uolo, sed quod tu uis, pater. unde merito per unius oboedientiam iusti constituuntur multi. 27 10 Quisquis autem unam illam petit a domino et hanc requirit, certus ac securus petit nec timet, ne forte obsit, cum acceperit, sine qua nihil prodest, quicquid aliud, sicut oportet, acceperit. ipsa est enim una uera et sola beata uita, ut contemplemur domini delectationem in aeternum inmortales atque incorrup-

15 tibiles corpore et spiritu. propter hanc unam cetera requiruntur et non indecenter petuntur. istam quisquis habuerit, omnia, quae uult, habebit nec aliquid ibi uelle quia nec habere poterit, quod non decebit. ibi est quippe fons uitae, quem sitire nunc oportet in oratione, quam diu in spe uiuimus et, quod spera-

5; 7 Matth. 26, 39 9 Rom. 5, 19 10; 13 Ps. 26, 4 18 Ps. 35, 10 19 Rom. 8, 25

1 qnod] quam OCF^L flrm accederit V 2 patjente, m. 1 corr. patienter I et] nt ^ 3 deua L 4 eU* F 5 dixit PP^ 6 in se otn , m. 1 add, M 7 susceptiong C 8 uolo ovii, P^ tu uis

om. K inde merito 0 unde non immerito flrm 10 illam unam edd. 11 hac KI (h del) haec L nec] ne 0 acc«perit (fuit i, quod ex e fecerat m. 1) F acciperit I 12 aliud (d in ras.) P* alius P (in ras.) JP^ aliud orando m sicut] qnam sicnt 0 oportet, m. J2 oportet

orando P^ acceperit, corr. acciperit I acciperit F 13 una— uita i7i ras. m. 1 P nna om» P* uera om. HPKP^IV 14 delectionem 0 dilectionem P* inmortalis atqne incorruptibilis H (m. 2 inmortales

atque incormptibiles) V (corr. inmortales atque incorruptibiles) 15 cor- pore bia P unam] nitam 0 requirantur, m. 1 corr. requiruntur M

17 uellet 0 ante qnia nec s. u. add. fi V est qui nec MF (est in ras. m. 1) ACP^ aef quod nec 0 quia nec Of/i. Irm potuerit A

18 qnippe est OM edd. quem] quae nos I nunc] hic L 19 spera- nimns P^

72 S. AureliAugustini

rnns, nondum uidemus, in protectione alarum eius, ante quem est omne desiderium nostrum, ut inebriemur ab ubertate domus eius et torrente uoluptatis eius potemur, quoniam apud eum est fons uitae, in lumine eius uidebimus lumen, quando satiabitur in bonis desideiium nostrum et nihil erit ultra, quod & gemendo quaeramus, sed quod gaudendo teneamus. uerum tamen, quoniam ipsa est pax, quae praecellit omnem intellectum, etiam ipsam in oratione poscendo, quid oremus, sicut oportet, nescimus. quod enim, sicuti est, cogitare non possumus, utique nescimus, sed, quicquid cogitanti occurrerit, id abicimus, respuimus, inprobamus, non hoc esse, quod quae- rimus, nouimus, quamuis illud nondum, quale sit, nouerimus. XV 28 Est ergo in nobis quaedam, ut ita dicam, docta ignorantia sed docta spiritu dei, qui adiuuat infirmitatem nostram. nam cum dixisset apostolus: Si autem, quod non uidemus, is speramus, per patientiam expectamus, ibi subiecit: Simi- liter et spiritus adiuuat infirmitatem nostram; quid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse spiri- tus interpellat gemitibus inenarrabilibus; qui autem scrutatur corda, scit, quid spiritus sapiat, quia secun- »

1 Ps. 35, 8—10; 37, 10 7 Phil. 4, 7 15 Rom. 8, 25-27

1 uidiraus 0 quam OA 2 de/////3iderium K inebriamur, corr. inebricmur V 3 uoluntatis HPOKIV {corr. uoluptatis) MFAL po- temus L 4 eum om.y m, 2 add. C in, m. 3 et in P* et in MFACF^L edd. sec. Vulg. quoniam 0 5 satiabitur (bitur ex corr. m. 2, Juit fortasse mur) H saciabitnr (it in ra$. m. 1) P^ satiamur I satiamua (mus eras. m. 2 supra bitur) V desiderium nostram in bonis O in om. P^ 6 qaod om. P^L 7 quoniam ipsa est in ras. P quoniam] quia P2 edd. ipse J (m. 3 ipsa) P^ praecellet P^ 8 ipsa MFAP^ (m. 2 ip8&) 9 quid I 10 quiaquid, m. 2 quiaquod et supra l quic- quid P^ cogitatio P cogitationi P^ occurreret -4. occurrit 0 11 abi- timus M abiecimus 0 reprobamus M 13 ut ita] uita et insupcr

8. u, m. ^ ut ita F 15 cum dixisset om. 0 16 speramus his H

17 adiuuat— ipse spiritas hia L 18 oramus P* ipse om. 0 19 inter- pellat, m. 2 interpellat pro nobis V interpellat pro nobis MFACP^ edd. sec. Vulg. 20 quia] qui P*

epistulararo CXXX. 73

dam deam interpellat pro sanctis, quod non sic est intellegendum, ut existimemus sanctum spiritum dei, qui in trinitate incommutabilis deus est et cum patre et filio unus deus, tamquam aliquem, qui non sit, quod deus est, inter-

5 pellare pro sanctis; dictum est quippe: Interpellat pro sanctis, quia interpellare sanctos facit, sicut dictum est: Temptat uos dominus deus uester, ut sciat, si dili- gitis eum, boc est ut scire uos faciat. interpellare- itaque sanctos facit gemitibus inenarrabilibus inspirans eis desiderium

10 etiam adhuc incognitae tantae rei, quam per patientiam ex- pectamus. quo modo enim narretur, quando desideratur, quod ignoratur? nam utique, si omni modo ignoraretur, non deside- raretur et rursus, si uideretur, non desideraretur nec gemitibu» quaereretur.

15 Haec omnia considerans et si quid aliud de hac re tibi dominus insinuauerit, quod uel mihi non occurrit uel dici a me longum fuit, concerta in oratione uincere hoc saeculum; ora in spe, ora fideliter et amanter, ora instanter atque patienter^

7 Deut. 13, 3

1 pro sanctis interpellat 0 est om, L 2 eztimemas HK ezistemas O existem, m. 3 existimemas P^ estimemas V sanctam om. 0 3 incomo- tabilis O incommutabili FAP^ dei 0 4 tamqui, w. 2 tamquam C

interpellare] deum interpellare HPK {super terp a. m. minutissimis l, nnns) P^IV interpellat L 5 qaippe est edd. pro sanctis interpellat (> 7 tempta, m. 3 temptat P* si om.^ 8. u. add. V diligeritis, corr. diligitis V diligatis L edd, sec, Vulg. 8 est ut] ut ut L est M

faci4 C utique MFACP^ 9 fecit, corr. facit J gentibus A

Bpirans 0 10 incogni (m. 1 corr. incognite) tante rei K incognitum ei L pati*entiam K 11 narratur MFACP^ edd, 12 nam] non (7

omni* modo I omnino 0 non desideraretur om., m. 1 in marg.

add. F non id desideraretur 0 13 aide«*retar / 14 qaaeraeretur {p08t. a m. i exp.) F quaeraretur K quaeretur {in marg. frater quidem) O 15 si Hbi quid aliud de hac re dominus 0 16 uel quod P*

occurrerit P* dici {postr. l. m, 1 in ras.) I 17 fuit, m. ^ fuerit V

concerta in oratione] quam concerta ignoratione (quam et g exp.) V quam certa ignoratione PKP^ (quam m. 3 del.) I {z, i et tione in ras. m. I) quam certa ignorationem H 18 ora//// {fuit m aut in) F et amanter om. V intanter, m. 2 iustanter H

74 S. AureliAugustini

•ora sicut uidua Christi. quamuis enim ad omnia membra eius, hoc est ad omnes, qui in eum credunt et eius corpori soci- antur, sicut docuit, orare pertineat, specialiter tamen diligentior ■cura orationum in scriptura eius uiduis inuenitur iniuncta. nam duae fuerunt Annae honorabiliter nominatae, una coniu- s gata, quae sanctum Samuhelem peperit, alia uidua, quae sanctum sanctorum, cum adhuc infans esset, agnouit orauit «t coniugata in dolore animi et afflictione cordis, quia filios uon habebat; tunc ipsum Samuhelem impetrauit et acceptum deo reddidit, quia, cum posceret, uouit. sed oratio eius quo u modo ad orationem illam dominicam pertineat, non facile re- peritur, nisi quia in eo, quod ibi positum est: Libera nos a malo, non paruum malum uidetur et nuptam esse et fructum carere nuptiarum, cum sola excuset nuptias procrean- •dorum causa filiorum. de illa uero Anna uidua uide quid i» «criptum sit, quia non discedebat de templo ieiuniis «t obsecrationibus seruiens nocte ac die. nec aliunde apostolus, quod et supra commemoraui: Quae autem uere uidua est, inquit, et desolata, sperauit in domino et persistit in orationibus nocte ac die. et dominus cum ti semper orandum et non deficiendum nos hortaretur, uiduam

5 I Reg. 1, 2-28; Luc. 2, 36-38 16 Luc. 2, 37 18 I Tim. 5, 5 20 Luc. 18, 1—5

1 enim ad om. L 2 es, corr, (m. 1 ?) est H omnes] eos 0

3 flicu, m. J2 sicut V 4 in om. 0 scrip turis /Irm inaeuitur] uidetur 0 5 fuerint K 6 secundum^ m. 3 sanctum P^ quae] ea quae 0 7 secundum, m. J2 sanctum P* ahuc 0 cognouit P'

S et posi orauit exp. V om. P^ 9 habeat A samuhele L im- petrauit (tra in ras.) P 10 duo, m. 2 d&o C reddidit (t m ras.

m. 3) P* reddit C poposceret 0 uobit, m. 2 uouit H 11 per- tinet 0 12 positum est ibi P^ 13 non 6is, alterum eras, A hoc 0

uidebatur /Zrm nupta 0 14 fructum capere OiC fructa carere P^VMFAP'^ edd. excusset {alt. s exp,) K excnsat M excassasset 0 IBdejaO 17 obseruationibus 0 die ac nocte PP^ nec— ac

-die om. 0 19 desola, m. 3 desolata P* se solata L sperabit

HPKP^ VF dflm MFAP^ diTi L sec. sacr. litt. et ] et .4 20 per- sistet PP^F cum dominus 0 21 semper] ad semper L semper ad OMFACP^ edd. nos w. 3 del pi hortatur L

epistularum CXXX. 75

commemorauit, quae licet iniquum et impium iudicem ac dei et hominum contemptorem ad audiendam causam suam assidue interpellando conuertit. quam ergo prae ceteris uiduae debeant uacare orationibus, satis hinc intellegi potest, quod omnibus

6 ad suscipiendum orandi studium de uiduis propositum est

exhortationis exemplum.

30 Quid autem in hoc operis genere in uiduis electum est nisi

destitutio et desolatio? quapropter si se omnis anima intelle-

gat in hoc saeculo destitutam atque desolatam, quam diu

10 peregrinatur a domino, profecto quandam uiduitatem suam deo defensori assidua et inpensissima precatione commendat. ora ergo ut uidua Christi nondum habens eius conspectum, cuius precaris auxilium, et, licet sis ditissima, sicut pauper ora; nondum enim ueras futuri saeculi diuitias habes, ubi nuUa

15 damna formides; licet habeas filios et nepotes numerosamque familiam, quod et supra dictum est, sicut desolata ora; incerta sunt enim omnia temporalia etiam usque in finem uitae huius in nostram consolationem mansura. tu autem si ea, quae

10 II Cor. 5, 6 1 licet et impium ludicem iniquum ac 0 hac L 2 hominem K {corr, hominum) I ad ea; au m. i 3f et £* 3 qua 0 cum I quan- tum M debent flrm 4 uacari L hic PP^ 6 suscipiendum orandi his O suspiciendum CF^ (m. 2 \ suscipiendum) de uiduis pro- positumj diutius posaitum 0 7 opperes (m. 2 opperis) genere {postr . ^^l. ex raa, et corr. m. 2; fuitne u ?) M in om. V B distitutio 0 stitio, m. 1 eorr. destitutio I distinctio A et desolatio {subter <?

deso in inf. marg. m. ut uid. 1 Niso) K se om. 0 omnis om. PP^ ^

anima intellegat {super anima int in sup. marg. m. antiqua nem ^ pot est) K intellegit, m. 1 corr. intellegat M 9 desolatam atque

destitutam C distitntam 0 quam diu] atque (del.) quam diu C

10 peregr inamur HPKP^I (m. 3 peregrinatur) V sec. sacr. litt. quan- dam om, 0 11 assivdua / assidua* (m eras.) V 12 ergo] igitur 0 ut om. I 13 di«*ti88ima (ui eras.) PV diuitissima HI 14 futuri* (s eras. ?) P^ ubi] ut 0 15 domni, m, 2 doraina K liceat (a m. 2 del.) C filias C 16 desolata hora 0 desolatiora, m. 2 desolata

ora P" 17 in] ad 0 18 in nostram consolatione («tc.O mansuraX in nostra consolatione mansura OMFACP^ a e itl nostrae consolationis mensuram P^ autem] tamen F

76 S. AureliAugnstini

sursum sunt, quaeris et sapis, aeterna et certa desideras, quae quam diu nondum habes, etiam saluis omnibus atque obse* quentibus tuis tamquam desolatam deputare te debes et, si tu, profecto etiam tuo exemplo religiosissima nurus tua et aliae sanctae uiduae uirginesque sub uestra cura securius s constitutae; quanto enim magis domum uestram pie tractatis. tanto inpensius orationibus instare debetis rerum praesentium non occupatae uegotiis, nisi quae flagitat causa pietatis. 31 Sane memineritis et pro nobis non neglegenter orare. nolu- mus enim sic nobis honorem, quem periculosum gerimus, m deferatis, ut adiutorium, quod necessarium nouimus^ auferatis. a familia Christi oratum est pro Petro, oratum est pro Paulo; et uos in eias familia esse gaudemus et incomparabiliter plus quam Petrus et Paulus orationum fraternarum auxiliis indigemus. orate certatim concordi sanctoque certamine; non enim aduersus u alterutrum certatis sed aduersus diabolum sanctis omnibus inimicum. in ieiuniis et uigiliis et omni castigatione corporis, qua plurimum adiuuatur oratio, faciat quaeque uestrum, quod poterit; quod altera minus potest, ea, quae potest, faciat, si

1 Col. 3, 1—2 12 Act. 12, 5; 18, 3 18 Tob. 12, 8 1 certe I desiderans M quae m. 3 deh P^ 2 nondu» (s eras.) K salues L 8 putare HPKF^IV 4 tu profecto, m. 2 tuo pro- fectu V tuo profectu P^ tno om. P^ 5 uiduae*uirginesque M uiduae uirgines quae HPKIV (quae ea^. m. 2 8. «. que) FAP^ uirgines uidn- aeque C securius, m. 3 secariuB 5 P^ securis C sunt securius P^

6 constituet, m. 2 constitate sunt C enim {stib en puncta) K do- mum uestram magis M 7 orationibus instare K (bus et n «cp. corr. uid. orationi istare) P^ (st ex corr. m. fortasse 1; fuiase uid. tr) ora- tionibus /////stare H orationibus insistere IV 10 enimj autem M

12 oratum est pro paalo oratum est {post, oratum est del.) I 13 nos 0 ae in om. A gaudeamus 0 15 concordi] corde X enim om. 0 16 alt utra K alterum PP^ aduersum 0 17 in uigiliis et ieiuniis L et uigiliis] in uigiliis M et in omni P^ 18 qua pla- rimura] et O qu«a JP^ (m. 2 qu*&; fuisse uid. quia) quam P^L edd, faciet 1 19 poterit] potest OL altero A min, m. 3 min' P* ea quae potest om. H (m. 2 add.) IV ea quaej eaq; K in ea quae OL Irm potest] non potest P faciat {post a paulum ras.) P facit H (m. 2 faciat) OIVL Irm si in alteram, m. 3 si altera in alteram P^

epistularum CXXX. CXXXI. 77

in altera diligit, quod ideo, quia non potest ipsa, non facit. proinde, quae minus ualet, non impediat plus ualentem et, quae plus ualet, non urgeat minus ualentem. conscientiam ^uippe uestram deo debetis; nemini autem uestrum aliquid 6 debeatis, nisi ut inuicem diligatis. exaudiat te dominus, qui potens est facere supra, quam petimus et intelle- gimus.

CXXXI.

DOMINAE INSIGNI ET MERITO INLUSTRI 10 ET PRAESTANTISSIMAE FILIAE PROBAE AUGUSTINUS.

Est quidem ita, ut dicis, quod in corpore corruptibili anima constituta terrena quadam contagione constringitur et tali onere quodam modo depressa curuatur, ut in imo multa quam

4 Rom. 13, 8 6 Eph. 3, 20

1 quia] qnae 0 ipsa non facit in ras. m. 3 I non (0 ex

corr. m, 2) H post facit spatium relictum est, in guo m. 3 ipsa facit scripsit P^ 2 quae] quia I qui» M ualet ow. H (m. 2 add.) IV (m. 2 in marg, add.) et om. 0 3 quae plus uolet I quae plus

nellet 0 plua ualens P^ urgeat (super geat m. 2 rem) K urgueat V (post. u ea^.) L 4 uestram om. 0 aliquid] quicquam PP^ 5 ei- audiat— inteUegimus du4)hus hreuioribus uersiculis multoque minoribus Jitteris perscripta sunt H om, KL 6 potens est] potes (m. 1 corr.

potenB) est M potcst OIP^ super MFACP^ aut PC edd. praeter a see, sacr. litt.

P =z cod. Parisinus nou, acq. 1443 s. IX— X.

M = cod. Monabensis 6266 s. X.

F == cod, Salisburgensis X 29 s. X—XI.

A = cod. Audomaropolitanus 76, 5, 9 s. X—XL

pi = cod, Parisinus nou. acq. 1444 s. XI.

B = eod. Mus. Brit. Beg. 5 B VI s. XI-XII.

P^ = cod. Parisinus 2715 s. XIL

10 Augustinus] Augustinus in domino salutem m 11 corruptibile,

m, 1 corr. corruptibili M 12 contagine M constringitur — depressa om. M 13 honere (h eras.) P^ onore, corr. onere P^ honore FA (m. 2 honere)

78 S. AareliAuguatini

in summo UDum facilius coocupiscat et cogitet. nam hoc etiam sancta scriptura ita dicit: Corpus enim, quod corrumpitur, adgrauat animam et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. sed ideo uenit saluator noster, qui mulierem illam in euangelio per decem et octo annos cur- ^ uam, quae fortasse hoc significabat, uerbo salutis erexit, ut anima Christiana non frustra audiat: 'Sursum cor', nec frustra respondeat se habere ad dominum. quod intuens recte facis mala huius mundi tolerabilia ducere spe futuri. sic enim usu quodam bono conuertuntur in bonum, dum non augent nostram i« concupiscentiam, sed exercent patientiam. de qua re apostolus ait: Scimus, quoniam diligentibus deum omnia coope- ratur in bonum. 'omnia' inquit, non solum ergo illa, quae appetuntur ut suauia, uerum etiam illa, quae ut molesta uitantur, quando alia sic sumimus, ne capiamur, alia sic i» ferimus, ne frangamur, et secundum praecepta diuina in omnibus gratias agimus ei, de quo dicimus: Benedicam dominum in omni tempore; semper laus eius in ore meo et: Bonum est mihi, quoniam humiliasti me, ut discam iustificationes tuas. neque enim re uera, si fallacis » prosperitatis semper hic tranquillitas adrideret, anima humana portum illum uerae certaeque securitatis appeteret, domina insignis et merito inlustris et praestantissima filia. reddens itaque debitum praestantiae tuae salutationis obsequium agens- que gratias, quod salutis nostrae religiosissimam curam geris, s

2 Sap. 9, 15 5 Luc. 13, 11—13 7 cf. Sacram. Gelas. I 40 (Migne patrol. lat. LXXIV p. 1100, 51—52) 12 Rom. 8, 28 17 Ps. 33, 2 19 Ps. 118, 71

1 hoc etiam] et hoc R 2 ita (nn. MA dicebat JB 4 8en8a*ni ifuit \x) P 5 et om. M curbam, m. 1 corr. curuara P 7 aadiat — fruatra om. P 8 sed (d exp.) F babere dominum, m. tU uid, 1

corr. habire («ic.') ad dominum P 10 audent MF 12 cooperatur F («. 1 corr. cooperantur) B (m. 2 cooperantur) cooperantur MAP^P^ edd. $cc. Vulg.; Gr. cuvspYet 14 appetantur A 15 uitatur, m. 1 corr. uitan- tur P ne] ut non R 17 ei ow. A 19 quia R sec. Vulg. quod flrm 22 uera MF certaequae (uae eras.) P^ 23 merita M

epistularura CXXXI. CXXXII. 7»

posGo tibi a domino futurae uitae praemia praesentisque solacia omniumque uestrum, in quorum cordibus per fidem habitat ChristuS; me dilectioni orationique commendo.

[Et alia manu:] Deus uerus et uerax ueraciter consoletur 5 cor tuum et protegat salutem tuam, domina insignis ac merito- inlustris ac praestantissima filia.

CXXXII.

DOMINO INLUSTRI ET MERITO PRAESTANTISSIMO PILIO VOLUSIANO AUGUSTINUS EPISCOPUS.

10 De salute tua, quam et in hoc saeculo et in Christo esse^ cupio, sanctae matris tuae uotis sum fortasse etiam ipse non inpar. unde meritis tuis reddens salutationis obsequium hortor^ ut ualeo, ut litterarum uere certeque sanctaioim te curam non pigeat inpendere. sincera euim et solida res est nec fucatis

15 eloquiis ambit ad animum nec ullo linguae tectorio inane^ aliquid ac pendulum crepitat. multum mouet non uerborum sed rerum auidum et multum terret factura securum. prae- cipue apostolorum linguas exhortor ut legas; ex his enim ad

2 ambnlat M 3 rationique F 5 ac] et edd. 6 ac] et F

T = cod, Trecensis 2405 8. VIII— IX.

C = cod. Coloniemis 80 s. IX.

M = cod. Monacensis 6266 s. X.

A = cod. Audomaropolitanm 76, 8y 9 s. X—XI.

K = cod. Casinensis 162^^ s. XI.

P r= cod. Parisinus nou. acq. 1444 s. XI.

R = cod. Mus. Brit. Reg. 5 D VI s. XI-XII.

8 Inscriptumem spatio relicio om. R illustrissimo P et om. CK nolusiano filio P 10 et om. CM in saeculo hoc C 11 uotis sam] uotiDsimuni, m. 2 deuotissimum C etiam ipse om. P 13 lit- terarum, m. 2 lectioni litterarum R sanctarum studio te P edd.

cura CKP 14 inpendere om. CKP fucatis rcw. ex fucatus M fugatis, m. 2 fucatis CK 15 ambigit A ullae T 16 aliquid

om, CK pendiculum C 17 abidum, m. 2 auidum K habitum C7"

habitu T 18 enim om. C

80 S. AureliAugustini

cognoscendos prophetas excitaberis, quorum testimoniis utuntur apostoli. si quid autem, uel eum legis uel cum cogitas, tibi oritur quaestionis, in quo dissoluendo uidear necessarius, scribe, ut rescribam. magis enim hoc forte adiuuante domino potero quam praesens talia loqui tecum non solum propter t occupationes uarias et meas et tuas, quoniam non, cum mihi uacat, occurrit, ut et tibi uacet, uerum etiam propter eorum inruentem praesentiam, qui plerumque non sunt apti tali negotio magisque linguae certaminibus quam scientiae lumi- nibus delectantur. quod autem scriptum habetur, semper uacat lo ad legendum, cum uacat legenti, nec onerosum fit praesens, quod, cum uoles, sumitur, cum uoles, ponitur.

CXXXIII.

DOMINO EXIMIO ET MERITO INSIGNI ATQUE CARISSIMO FILIO MARCELLINO AUGUSTINUS EPISCOPUS IN DOMLNO SALUTEM. u

1 Circuracelliones illos et clericos partis Donati, quos de Hipponiensi ad iudicium pro factis eorum publicae disciplinae

1 excitaueris C (m. 3 ezcitaberis) K 2 apostoli* C quis, m. 1 corr. quid K legeris P 3 ^necessariis K 4 scribere ut scribam A

forte hoc A domino adiuuante C edd, 5 praesens talia] praesen- tialiter T aef praeaentaliter MA 7 et ut C etiam] tamen CK

8 praestantiam M 9 certaminibus om. C 10 delectantur] declarabi- tur C scriptum autem M habetur] hac lectorum K 11 cum uacat legenti om. C legendi TM (m. 1 corr. legenti) onerosae C honerose K 12 uolet suniitur C

E = cod. CheltefthamenHs 2173 8. X.

M = cod. Monacefisis 6266 8. X.

F = cod. Salishurgemis X 29 s. X—XI.

A = cod. Audomaropoliianus 76^ 5, 9 s. X — XI.

P = cod. Parisimis nou. acq. 1444 s. XI.

E = cod. Mus. Brit. Beg. 5 B VI s. XI^XII.

P^ = cod. Parisinus 14480 8. XII.

T = cod. Trecensis 40 s. XIII.

14 et om. E 15 episcopus oin. MP^ edd. episcopus in domino salu- tem om. E 17 ipponensi AP^ (w. 1 corr. ipponiensi) Hipponensi

ecclesia edd. praeter m Hipponensi m disciplinae om. M

epUtnlarum CXXXII. CXXXIII. 81

cura dedoxerat, a tua Dobilitate comperi auditos et plurimos eorum de homicidio, quod in Bestitutura. catholicum presbyte- rum, commiserunt, et de caede Innocentii, alterius catholici presbyteri, atque de oculo eius effosso et digito praeciso fuisse

5 confessos. unde mihi soUicitudo maxima incussa est, ne forte sublimitas tua censeat eos tanta legum seueritate plectendos, ut, qualia fecerunt, talia patiantur. ideoque his litteris obtestor fidem tuam, quam habes in Christo, per ipsius domini Christi misericordiam, ut hoc nec facias nec fieri omnino permittas.

10 quamuis enim ab eorum interitu dissimulare possumus, qui non accusantibus nostris sed illorum notoria, ad quos tuendae pnblicae pacis uigilantia pertinebat, praesentati uideantur examini, nolumus tamen passiones seruorum dei quasi uice talionis paribus suppliciis uindicari, non quo scelestis bominibus

15 licentiam facinorum prohibeamus auferri, sed hoc magis suffi- cere uolumus, ut uiui et nulla corporis parte truncati uel ab inquletudine insana ad sanitatis otiura legum cohercitione dirigantur uel a malignis operibus alicui utili operi deputentur. uocatur quidem et ista damnatio, sed quis non intellegat

20 magis beneficium quam supplicium nuncupandum, ubi nec saeuiendi relaxetur audacia nec paenitendi medicina subtra- hatur?

1 direxerat E auditas et plnrimas F anditaa et plarimas A 2 re- stitatam induetum m. ut uid, 2 E 3 Innocentii om. E presbiteri catholici E 4 de om, E eias | eius A et de digito P^ flrm 5 raaxima sollicitudo M 6 tanta legum seueritate censeat eos E 7 fecerunt talia in fiyie u, om. A litteris om. E 8 domini]

enim E 9 nec facias] ne facias MFA ne fieri, m. J2 nec fieri E 10 ab eo|interitu E possimus E possemus PRP^T flrm qui

non] quin E 11 nostris] nobis T notaria MAP^T notatoria R

notum, «n marg. m. ut uid. 2 'I' ad noticiam E a, m. ^ ad P

tuendo F 12 uigilanti, m. 2 uigilantia E uigilentia MF 14 uin- dicare E Cflestis F 15 prohibeamus] non prohibeamus E

16 parte corporis EMT 17 insania li cohercitatione A coher-

cione P* 18 redigantur E a om. A opere, m. 2 operi E

19 sed si qnis (si exp.) T 20 noiandam P^ 21 subtrahatur medi- cina E m

XXXXmi Aaff. Met. II pftr« 3. 6

82 S. AareliAngnstiiii

Imple, Christiane iudex, pii patris officium, sic susceDse iniquitati, ut consulere humanitati memineris nec in peccato- rum atrocitatibus exerceas ulciscendi libidinem, sed peccato- rum uulneribus curandi adhibeas uoluntatem. noli perdere paternam diligentiam, quam in ipsa inquisitione seruasti, quando & tantorum scelerum confessionem non extendente eculeo, non sulcautibus ungulis, non urentibus fiammis sed uirgaram uerberibus eruisti. qui modus cohercitionis et a magistris artium liberalium et ab ipsis parentibus et saepe etiam in iudiciis solet ab episcopis haberi. noli ergo atrocius uindicare, i.< quod leiiius inuenisti. inquirendi quam puniendi necessitas maior est; ad hoc enim et mitissimi homines facinus occul- tatum diligenter atque instanter examinant, ut inueniant, quibus parcant. unde plerumque necesse est, exerceatur acrius inqui- sitio, ut manifestato scelere sit, ubi appareat mansuetudo. u omnia quippe bona opera amant in luce constitui non propter humanam gloriam, sed ut uideant, ait dominus, bona opera uestra et glorificent patrem uestrum, qui in caelis est. et ideo non sufficit apostolo monere, ut mansuetudinem seruaremus, sed ut eam etiam notam omnibus faceremus: » Mansuetudo, inquit, uestra nota sit omnibus hominibus, et alio loco: Mansuetudinem ostentantes ad omnes

17 Matth. 5, 16 21 Phil. 4, 5 22 Tit 3, 2

1 succense, m. 2 in marg, '1* diiadica E 2 iniqaitate, 8. u. m, 2 praepos, s. de E memineris humanitati R humanitate, m. 2

humanitati E 6 confessione MFAPR extende, i». 2 extenso E

non sulcantibus] consulcantibus E 8 qui] ut E et om. EP^ m 9 arti , m. 2 artium E et saepe] sepe E 10 ab epiBCopia] episco- palibus E //////beri (ras, 2 fere l.; aupra m. 2 adhi) P adhiberi

E flrm 11 quos MFA ae lenis E inquirendi/// {parua ras.; di inductum) E inueniendi P^ 12 et om., 8. u. m. ut uid. 2 ad<L P^

hominis E (m. 2 horaines) F (s m ras. m. 1) 13 adque M ei- aminat, m. ut uid. 2 corr. ezaminant E 14 est] est ut i^ 15 sce' ' (parua ras.) lere «sit (sit inductum) E 16 in lucS PT constitati AP^ 17 bona om. P^ 19 suffecit P^T edd. apostolum A man- Buetudinem monere ut T 20 hominibus R 21 uestra inqajt T

22 mansuetudinem uram ostentantes E

epistularum CXXXIII. 83

homineSy ut nec illa sancti Dauid, quando inimico sibi in manus tradito clementer pepercit, praeclarissima lenitas emi- neret, nisi potestas pariter appareret. non te ergo exasperet uindicandi potestas, cui lenitatem non excussit examinandi 5 necessitas. noli facinore inuento quaerere percussorem, in quo inueniendo noluisti adhibere tortorem. 3 Postremo pro ecclesiae utilitate missus es. hoc ecclesiae catbolicae aut, ut modum dispensationis meae non supergredi uidear, hoc ecclesiae ad Hipponiensium-Regiorum dioecesim

10 pertinenti prodesse, hoc expedire contestor* si non audis ami- cum petentem, audi episcopum consulentem, quamuis, quoniam Christiano loquor, maxime in tali causa non arroganter dixe- rim, audire te episcopum conuenit iubentem, domine eximie et merito insignis atque carissime fili. unde scio quidem causas

15 ecclesiasticas excellentiae tuae potissimum iniunctas, sed quia credo istam curam ad uirum clarissimum atque spectabilem proconsulem pertinere, ad eum quoque litteras dedi, quas rogo ut ipse illi tradere et allegare, si opus est, non graueris. atque ambos obsecro, ne importunam arbitremini uel intercessionem

so uel suggestionem uel sollicitudinem nostram et passiones

1 I Eeg. 24, 1—8

1 nt om, E nnde PF^T flrm 2 pepercit ut praeclarissima E S pariter <m. P^ exaspera, m. 1 corr. ezasperet P^ 6 neniendo, f». 1 corr. inneniendo F noloisti EB adhibere om. P 8 aut] age B modis E dispensationes, m. 1 corr. dispensationis F

Bupergredi uideas MFEP^ sapergrediar E 9 hoc] aat P yppo- nenaium M ipponensium RT Hipponensium edd. regionum codd. edd. prcLeter m diocesim PRP^T diocesl ( — wi. ut uid. 2) E diocesi MFA 10 pertinenti] pertinent hi, m, 2 pertinet hoc E II quoniam] cam F 18 andire te] audiret, m. ut uid. 2 audire te P audire {om. te) E

epo, m. 2 epm E conuenit et iabentem E ezimie et merito

om. P^ 15 ecclesiasticas om. A 16 ad uirum clarissimum] et adhuc E atque, m. 2 9^^ E ezpectabilem MFAPRP^T 17 eam, m. 1 eorr. eum M 18 ipsi MAR iUe, m. 2 illi E alligare E (m. 2 aUegare) MFAP^ 19 ambos uos obsecro E inportunum ^ in-

portntam, m. 2 inportunam P uel euggestionem uel intercessionem P^ 20 uestram, m. 2 nostram R et] ne i?

6*

84 S. AureliAagUBtini

catholicorum seruorum dei, quae infirmis ad aedificatdonem spiritalem utiles esse debent, haud reciproca inimicorum, a quibus passi sunt, poena decoloretis, sed potius refracta iudiciaria seueritate et uestram fidem, quia filii estis ecclesiae, et ipsius matris mansuetudinem commendare minime neglegatis. & deus omnipotens praestantiam tuam bonis omnibus augeat, domine eximie et merito insignis atque carissime fili.

CXXXIV.

DOMINO INSIGNI ET MERITO SUBLIMI AC PRAESTANTISSIMO

FILIO APRINGIO AUGUSTINUS. m

Non dubito in hac potestate, quam tibi deus homini in homines dedit, cogitare te diuinum iudicium, ubi et iudices stabunt rationem de suo iudicio reddituri. Christiana quippe fide te inbutum scio, unde mihi ad excellentiam tuam maior fiducia tribuitur non solum petendi uerum etiam monendi is propter illum dominum, in cuius familia nobiscum caelesti iure censeris, in quo spem uitae aeternae pariter habemus et quem pro uobis in sacrosanctis mysteriis inuocamus. proinde, domine insignis et merito sublimis ac praestautissime fili, primum quaeso, ut